ን የማትችል መሆኑን ስትረዳ አጥቂውን በሃይል በማስወገድ ተከላክላለች፡፡ በመሆኑም አድራጐቷ በወንጀል ህግ አንቀጽ 78 የተጠሱትን ሁኔታዎች የሚያሞላ ሆኖ በመገኘቱ በነፃ ተሰናብታለች፡፡
በህጋዊ መካከል መብት ለመጠቀም በእርግጠኛ ሊደርስ የሚችል ህገወጥ ጥቃት ወይም አደጋ መኖር አለበት ሲባ ወደፊት ገና ያደርሳል ተብሎ የሚገመተውን ጥቃት የሚያጠቃልል አይሆንም፡፡ ጥቃቱ ይደርሳል ተብሎ በታመነበትና መከላከል በተደረገበት ወቅት መከላከል ሰፊ ጊዜና ልዩነት መኖር የለበትም፡፡ ጥቃቱ ከጥቂት ሰዓታት በኋላ በእርግጥ የሚደርስ መሆኑ ቢታመንም አስቀድሞ የሚወስደው የመከላከል እርምጃ በአልት ባይ ተጋይነት የተደረገ ነው አይባልም፡፡ ለምሳሌ ከበደ አወቀን ለመግደል ይፈልጋል እንበል፡፡ ሀሳቡንና ውሳኔውንም ወደ ግቡ ለማድረስ መሣሪያ ገዝቶ ሊያስቀምጥ፣ አወቀ ወደ ቤቱ የሚገባና የሚወጣበትን ጊዜ ለማወቅም ወሬ ሊጠይቅና ሌሎችንም አስፈላጊው የሆኑ ዝግጅቶችን ሊያደርግ ይችላል፡፡ ይህን የከበደ ዝግጅት አወቀ ተረድቶታል፤ በዚህም ምክንያት ከበደ ወደፊት ሳይገለኝ አይቀርምና ሳይቀድመኝ ልቅደመው ብሎ አወቀ ከበደን መግደሉ ተረጋግጦል እንበል፡፡ አወቀ ከበደን የገደልኩት ሊያደርስብኝ የነበረውን ህገወጥ ጥቃት ለመከላከል ስል በአልሞት ባይ ተጋይነት ነው ብሎ ሊከራከር አይችልም፡፡ ምክንያቱም ጥቃቱ በእርግጠኛ ወዲያዉኑ ልደርስ የሚችል (imminent) አልነበረምና፡፡
በዚህ ምሳሌ መሰረት ከበደ ያለው ገና በመሰናዳት ተግባር ላይ ነው፡፡ አንድን ወንጀል ለመስራት የተደረጉ የመሰናዳት ተግባሮች እራሳቸውን የቻሉ ወንጀሎች ሆነው በሚገኙበት ጊዜ ለነዚሁ ወንጀሎች የተመደበው ቅጣት ከሚወሰን በስተቀር በመሰረቱ የመሰናዳ ተግባር ህገወጥ የሆነ የወንጀል ድርጊት ነው ተብሎ ቅጣት አያስከትልም ፡፡ ይህም የሆነው ዝግጅቱን ሲያደርግ የነበረው ሰው ሊፈፅም ያሰበውን ወንጀል በተለያዩ ምክንያቶች በገዛ ፈቃዱ እርግፍ አድርጐ ሊተወው ይችላልና ነው፡፡ ከዚህም ሌላ ጥቃት ሊፈፀምበት ዝግጅት እየተደረገ መሆኑን በትክክል የደረሰበት ሰው ሳልቀደም ልቅደም በማት ራሱ የኃይል እርምጃ ከመውሰዱ በፊት አግባብ ላለው ህግ አስከባሪ (ባለስልጣን) በማሳወቅ የጥንቃቄ እርምጃ እንዲወሰድ ላድረግ የሚሰችል ጊዜ ይኖረዋል ተብሎ ስለ ሚገመትና የታሰበውም የወንጀል ድርጊት ለመፈፀም የተቃረበ (imminent) ስላልሆነ በዚህ መሰል ጉዳይ ላይ የህጋዊ መከላከል /አልሞት ባይ ተጋዳይነት/ ሁኔታ አይኖርም፡፡
ተከላካዩ ይከላከል በነበረበት ጊዜ በእርግጠኛ ሊደርስ የሚችል ህገወጥ ጥቃት ተሰንዝሮበት ወይም ከባድ አደጋ ተደቅኖበት ነበር ወይ? የሚለው ጥያቄ የሚመለሰው ከተከላካዩ ግምት ብቻ በመነሳት አይደለም፡፡ ተከላካዩ በራሴ የአእምሮ ግምት ህገወጥ የሆነ ጥቃት ደርሶብኛል ወይም ሊደርስብኝ ነው ብሎ ማመኑ ብቻ በቂ አይደለም፡፡ የእርሱ ግምት (እምነት) ትክክል ላይሆን ይችላል፡፡ ተፈፀመ የተባለው ደረጊትም (ጥቃት) ህገወጥ ላይሆን ይችላል፡፡ ተከላካዩ በዚህ አይነት ግምት ተነሳስቶ የሚፈፅመው ድርጊት በሌሎች ሀገሮች ህግ ግምታዊ የሆነ የመክላክል ተግባር (imaginary defence) የሚባለው ነው፡፡ ይህ ዓይነቱ ድርጊት በሀገራችን ህግ በሁኔታ መሳሳት (mistake of fact) በሚለው ፅንሰ ሃሳብ ይሸፈን እንደሆነ ነው እንጂ በአልሞት ባይ ተጋዳይነት የተፈጸመ ድርጊት ነው ሊባል አይችልም፡፡ ስለዚህ በተከላካዩ ላይ ሊደርስ የነበተረው ጥቃት ሚዛናዊ አስተሳሰብ ባው ሰው አዕምሮ ግምት ሊከላከሉት የሚገባ ነበር የሚያሰኝ ሆኖ መገኘትና እንዲሁም እንደነገሩ ሁኔታ አግባብ ባለው ማስረጃ መረጋገት ይኖርበታል፡፡
በመሠረቱ መብቱ ላይ ጥቃት የተሰነዘረበት ሰው መብቱን ለማሰጠበቅ ሲል በኃይል እስከመጠቀም ሊደርስ በሚችል መንገድ መከላከል ይቻላል፡፡ ይሁን እንጂ አስፈላጊ ባልነበረበት ሁኔታ በኃይል መጠቀም ተጠያቂነትን ያስከትላል ፡፡ አልፎ አልፎ እንደሚያጋጥመው ግለሰቦች የአልሞት ባይ ተጋዳይነት ግዴታ ሳይኖር ወንጀል እየፈጸሙ በአድራጎታቸው ተከሰው የሚቀሩቡበት ጊዜ በመከላከል ያደረግነው ስለሆን ልንጠየቅ አይገባም በማለት ይከራከራሉ፡፡ ይህ ዓይነቱ ክርክር የሚነሳው አንድም የህጉን መንፈስ ጠንቅቆ ካለማወቅ ሲሆን በአብዛኛው ግን ተከሳሾች የተከሰሱበትን ወንጀል ለማስተባበል በማይችሉበት ሁኔታ ላይ መሆናቸውን ሲያወቁ ፍርድ ቤቱ የሚሰጠውን የጥፋተኛነት ውሳኔ አምኖ ከመቀበል ይልቅ አጠራጣሪና ሊታመንባቸው የማይችሉ ማረጃዎችን በማዘጋጀት ድርጊቱን የፈፀምነው በመከላከል ነው የሚለውን መስመር ይዘው ለመከራከር ስለሚመርጡ ነው፡፡ የተፈጸመው ድርጊት በመከላከል የተደረገ ነው ተብሎ እንዲታመንበት ከተፈለገ አድራጊው በኃይል እንዲከላከል ፍጹም አስፈላጊ ከሆነበት ሁኔታ ላይ ያደረሰው መሆኑ መረጋገጥ አለበት፡፡ አድራጊው ወንጀሉን መፈፀሙን አምኖ በመከላከል ያደረገው መሆኑን ለማስረዳት የሚያቀርባቸው የመከላከያ ማስረጃዎች ትክክለኛና ሊታመንባቸው የሚችሉ መሆን ይኖርባቸዋል፡፡ ባጠቃላይ ግን አንድ ተከሳሽ የፈጸመው የወንጀል ድርጊት ፍጹም አስፈላጊ በሆነ መከላከል የተደረገ መሆኑ እስካልተረጋገጠና የሚቀርበው ማስረጃ አስቀድሞ ህገወጥ ጥቃት መፈጸሙን ወይም ሊፈጸም መቃረቡን የሚያሳይና የሚያሳም እስካልሆነ ድረስ ድርጊቱን ፈጸምኩት በመከላከል ነው በማለቱ ብቻ ከወንጀሉ ነፃ አያደርገውም፡፡
ቀደም ሲል በአልሞት ባይ ተጋዳይነት ህጋዊ መብትን ከጥቃት ለመከላል የሚቻለው ለመከላከል በተደረገለት መብት ላይ አስቀድሞ የተሰነዘረ ወይም በእርግጠኛ ሊደርስ የሚችል ጥቃት ሲኖር ነው ብለናል፡፡ እየደረሰ ያለው ወይም ለመድረስ የተቃረበው ጥቃት ህገወጥ መሆኑም ወሳኝነት አለው፡፡ በመፈጸም ላይ ያለ አንድ ድርጊት በመቃወም የመከላከል ህጋዊ መበትን መጠቀም የማይቻለው ድርጊቱ ህጋዊ ማለትም በህግ የተፈቀደ ሲሆን ብቻ ነው፡፡ በህግ የተፈቀደ ድርጊት (lawful act) ማለት እንዲደረግ በህግ የታዘዘን ወይም የተፈቀደን ድርጊት መፈጸም በአድራጊው ላይ በወንጀል ቅጣትን፣ በፍትሐብሔር ደግሞ ኃላፊነትን አያስከትልም፡፡ (የወንጀል ህግ አንቀፅ 68 እና የፍታብሔር ህገ አንቀፅ 2076(2) እና 2039(ለ)) ፡፡
ነገር ግን ህገወጥ የሆነ እስራትና ወይም የቤት ብርበራ የተፈረመበት ሰው ድርጊቱን መቃወም አይችልም ማለት አይደለም፡፡ እንደሚታወቀው ሁሉ ማንኛውም ኢትዮጵያዊ በህግ ከተደነገገው በስተቀር በማነቸውም ሁኔታ እንደማይያዝና የመኖሪያ ቤቱም እንደማይፈተሽ የኢፌዲሪ ህገ-መንግስት ዋስትና ይሰጣል፡፡ አንድ ሰው በፍርድ ቤትም ሆነ ያለ ፍርድ ቤት ትዕዛዝ ሊያዝና በቁጥጥር ስር ሊውል እንዲሁም የመኖሪያ ቤቱ ሊፈተሽ የሚችልባቸው ሁኔታዎች በህግ በግልጽ የተደነገጉ ናቸው፡፡ ማንኛውም ህግ አስከባሪ አካል ስርዓት ባለው መንገድ የሚያደርገው ወንጀልን የመከላከልና ህግን የማስከበር ተግባር እጅግ የሚደገፍና የሚበረታ ቢሆንም ህግ ከሚደነግገው ውጭ ወይም ከህግ ወሰን አልፎ የሚፈጸም የእስራትና የብርበራ እርምጃ ህገወጥ ነው፡፡ በመሆኑም ህግና ስርዓት በሰፈነበት አገር ውስጥ የመዘዋወር ነፃነቱን ያላግባብ የተገፈፈ የመኖሪያ ቤቱም ህገወጥ በሆነ መንገድ የተደፈረበት ሰው ድርጊቱን ለመቃወምና ለመከላል ሙሉ መብት ያለው ሲሆን ድርጊቱን የፈጸመው ባለስልጣን የወንጀል ሀላፊነት ይኖርበታል፡፡
mr zed
ምንጭ
የወንጀል ሕግ
የተለያዩ ውሳኔ ያገኙ የወንጀል ፋይሎች
የወንጀል ህግ
በይነ መረብ