✳️ ایماژ و موتیفِ "کوزه و کوزه‌گر" در شعرِ فارسی
❇️ چندباری که پایم باز شده به کارگاه‌های سفالگری ناخودآگاه پرتاب شده‌ام به جهانِ اندیشگی خیامی؛ نگاهِ حسرت‌باری که در تاریخِ اندیشه‌ورزیِ ایرانِ کهن به نامِ خیام سکه خورده و رباعیاتِ خیام و خیامیات آن را آیینگی می‌کند.
❇️ حافظه‌ی خاک و روایتِ مرگ
در نگاه خیام مرگ، تلخ و گزنده در عروقِ خاک جاری است؛ خاک بایگانیِ خاطره‌هاست و هستی موزه‌‌ای که هر پاره‌اش احساسی و نگاهی و صدایی را در خود نهفته دارد. کوزه‌ها و سفالینه‌ها راویِ دریغ‌گویِ عشق‌های بر باد رفته‌اند و یادآورِ عشاق خاک شده:
این‌کوزه چو من عاشقِ زاری بوده است
دربندِ سرِ زلفِ نگاری بوده است
این‌دسته که بر گردنِ او می‌بینی
دستی است که بر گردنِ یاری بوده است
تصویرِ (Image) "کوزه و کوزه‌گر" در خلاقیتِ هنری او با فرکانس و بسامدی که داشته است، تبدیل شده به"بُن‌مایه"(Motif) و خطِ درشتِ اندیشه‌ای که بارها و بارها از آن مایه گرفته و بارِ اندیشه‌ی او را به دوش کشیده است. هرچند خیام ابداع‌گرِ این‌ایماژ نبوده است و شاعرانِ پیش از او نیز به‌ندرت از اینتصویر در ناگزیریِ مرگ بهره برده‌اند و هشدار داده‌اند که «آخرالامر گِلِ کوزه‌گران خواهی شد.»
اینتصویر و درون‌مایه‌ی فکری آن‌قدر گیرایی داشته که در گذرِ زمان هم‌چنان پروبال بگیرد و در شعرِ شاعرانِ پس از خیام نیز راه یابد.
◀️ راهبِ نایینی همین‌ایماژ و نگرشِ خیامی را در این‌رباعیِ خود با تناسب‌های معنایی و واژگانی، آن‌چنان هنرورانه آورده است که بر این‌کوزه‌ی کهن رنگِ طراوت می‌زند و آبِ تازگی:
راهب، خمِ باده پیرِ دیری بوده است
پیمانه، حریفِ گرم‌سیری بوده است
این‌مشتِ گلی که گشته خشتِ سرِ خم
می‌خواره‌ی عاقبت‌به‌خیری بوده است
راهب زهرِ نگاهِ حسرت‌گرا و بدبینانه‌ی خیام را زدوده است. اگرچه ماده(material) و دستمایه‌ی هنری شعرش همان است ولی در نگاهِ او پیرِ زهدپیشه‌ی دیر در فراگشتی معنوی و سلوکی عارفانه، کوزه‌ی شراب شده است؛ شرابی که نمادِ خلوص است و یک‌رنگی؛ ساقیِ رقصنده و گرمابخشِ میکده هم در طلیعه‌ی دوباره‌ی خود جامِ شراب شده و حتا می‌خواره‌ی قصه هم در این‌نوزایی، بختِ آن را داشته که خشتِ گلی شود در دهانه‌ی کوزه‌ی شراب و در پایانِ قصه، همگی عاقبت‌به‌خیر و صاحبِ منزلگهی درخور. از این‌رو عروسِ مرگ و نیستی در نگاهِ او آرایشی دلپذیرتر می‌یابد و خواستنی.
❇️ بازیِ عبثِ بازیگر
قصه‌ی کوزه و کوزه‌گرِ خیام اما به همین‌جا ختم نمی‌شود. در زندگی گاه لحظاتی است که بختکِ یأس و بدبینی بر انسان سایه می‌اندازد و ابلیسِ کفر بر زبان می‌تازد. شاعران، قهرمانانِ این‌کفریات‌اند و طعمِ گسِ این‌آنات را بیش‌وکم چشیده‌اند. ادبیاتِ خیامی در این‌میان بی‌‌پرواست و بی‌رودربایستی:
جامی است که عقل‌آفرین می‌زندش
صد‌بوسه ز مهر بر جبین می‌زندش
این‌کوزه‌گرِ دهر چنین‌جامِ لطیف
می‌سازد و باز بر زمین می‌زندش
حسِ تهیگی و پوچی حتا پیرِ کهنه‌کارِ عرفان، عطار را هم نواخته است. او اما همین معنا و مایگان(Thematics) را رندانه در دهانِ دیوانه‌ای می‌نهد تا بارِ کفرآلود سخنش را گردن نگیرد:
یکی پرسید از آن‌دیوانه در دِه
که از کارِ خدا ما را خبر ده
چنین گفت او که تا من گشتم آگاه
خدا را "کاسه‌گر" دیدم در این راه
به حکمت کاسه‌ی سر را چو بربست
به بادش داد و آنگه خرد بشکست
❇️ عصیان بر بازیگر
کوزه‌ی خیامی ما در شعرِ فارسی اما سکانسِ حماسی هم دارد؛ شاعر اگر در اندوه‌باریِ زندگی و عشق‌های بر بادرفته گریسته و غم‌نامه سرداده از یاد و دریغ‌های "نوستالژیک" ِ زندگی؛ و اگر سَرخورده از یأس‌ها، فریادگرِ پوچی بوده است و "نهیلیسم"؛ بااین‌همه مغلوبِ این‌جبرِ محتوم نشده است. در عصیانی "اگزیستانسیالیستی" و در شوری هستی‌گرایانه بر جبرِ زندگی و مرگ می‌شورد. با اراده‌ای معطوف به آگاهی و آزادی کوزه‌ی سرخوشی را سرمی‌کشد و بر استیلای رنجِ سایه‌گستر بر زندگی بیلاخ می‌دهد؛ نگرشی که انسان را از "شیٔ‌وارگی" به "سوژگی" برمی‌کشد. شاید فرخی سیستانی نخستین‌خالقِ این‌معناست:
خیز تا بر گُلِ نو کوزکگی باده خوریم
پیش تا از گِلِ ما کوزه کند دستِ زمان
جهانِ شعرِ خیامی هم با بهره‌گیری از همین معنا و مایگان از گزندِ انفعال و پوچیِ نهیلیسم رهیده است:
یک‌کوزه شراب تا به‌هم نوش کنیم
زآن پیش که کوزه‌ها کنند از گِلِ ما
اگر شراب را در این‌قلمرو نمادِ شادی بدانیم و غم‌گریزی، قصه‌ی کوزه‌ی خیامی به چشمه‌ی "اپیکوریسم" می‌رسد و دم‌غنیمتی و خوش‌باشی. و اگر نمادِ فضیلت باشد و آگاهی از سرچشمه‌ی آرامشِ "رواقی‌گری" می‌نوشد و سیراب می‌شود؛ آنجا که حافظ استادانه این‌مایگان و معنا را جان می‌دهد و تمام می‌کند:
روزی که چرخ از گِلِ ما کوزه‌ها کند
زنهار! کاسه‌ی سرِ ما پرشراب کن
🖋 حاجے / ۲۰شهریور۱۴۰۴
@bacheraqoaboaeine
@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan
❇️ چندباری که پایم باز شده به کارگاه‌های سفالگری ناخودآگاه پرتاب شده‌ام به جهانِ اندیشگی خیامی؛ نگاهِ حسرت‌باری که در تاریخِ اندیشه‌ورزیِ ایرانِ کهن به نامِ خیام سکه خورده و رباعیاتِ خیام و خیامیات آن را آیینگی می‌کند.
❇️ حافظه‌ی خاک و روایتِ مرگ
در نگاه خیام مرگ، تلخ و گزنده در عروقِ خاک جاری است؛ خاک بایگانیِ خاطره‌هاست و هستی موزه‌‌ای که هر پاره‌اش احساسی و نگاهی و صدایی را در خود نهفته دارد. کوزه‌ها و سفالینه‌ها راویِ دریغ‌گویِ عشق‌های بر باد رفته‌اند و یادآورِ عشاق خاک شده:
این‌کوزه چو من عاشقِ زاری بوده است
دربندِ سرِ زلفِ نگاری بوده است
این‌دسته که بر گردنِ او می‌بینی
دستی است که بر گردنِ یاری بوده است
تصویرِ (Image) "کوزه و کوزه‌گر" در خلاقیتِ هنری او با فرکانس و بسامدی که داشته است، تبدیل شده به"بُن‌مایه"(Motif) و خطِ درشتِ اندیشه‌ای که بارها و بارها از آن مایه گرفته و بارِ اندیشه‌ی او را به دوش کشیده است. هرچند خیام ابداع‌گرِ این‌ایماژ نبوده است و شاعرانِ پیش از او نیز به‌ندرت از اینتصویر در ناگزیریِ مرگ بهره برده‌اند و هشدار داده‌اند که «آخرالامر گِلِ کوزه‌گران خواهی شد.»
اینتصویر و درون‌مایه‌ی فکری آن‌قدر گیرایی داشته که در گذرِ زمان هم‌چنان پروبال بگیرد و در شعرِ شاعرانِ پس از خیام نیز راه یابد.
◀️ راهبِ نایینی همین‌ایماژ و نگرشِ خیامی را در این‌رباعیِ خود با تناسب‌های معنایی و واژگانی، آن‌چنان هنرورانه آورده است که بر این‌کوزه‌ی کهن رنگِ طراوت می‌زند و آبِ تازگی:
راهب، خمِ باده پیرِ دیری بوده است
پیمانه، حریفِ گرم‌سیری بوده است
این‌مشتِ گلی که گشته خشتِ سرِ خم
می‌خواره‌ی عاقبت‌به‌خیری بوده است
راهب زهرِ نگاهِ حسرت‌گرا و بدبینانه‌ی خیام را زدوده است. اگرچه ماده(material) و دستمایه‌ی هنری شعرش همان است ولی در نگاهِ او پیرِ زهدپیشه‌ی دیر در فراگشتی معنوی و سلوکی عارفانه، کوزه‌ی شراب شده است؛ شرابی که نمادِ خلوص است و یک‌رنگی؛ ساقیِ رقصنده و گرمابخشِ میکده هم در طلیعه‌ی دوباره‌ی خود جامِ شراب شده و حتا می‌خواره‌ی قصه هم در این‌نوزایی، بختِ آن را داشته که خشتِ گلی شود در دهانه‌ی کوزه‌ی شراب و در پایانِ قصه، همگی عاقبت‌به‌خیر و صاحبِ منزلگهی درخور. از این‌رو عروسِ مرگ و نیستی در نگاهِ او آرایشی دلپذیرتر می‌یابد و خواستنی.
❇️ بازیِ عبثِ بازیگر
قصه‌ی کوزه و کوزه‌گرِ خیام اما به همین‌جا ختم نمی‌شود. در زندگی گاه لحظاتی است که بختکِ یأس و بدبینی بر انسان سایه می‌اندازد و ابلیسِ کفر بر زبان می‌تازد. شاعران، قهرمانانِ این‌کفریات‌اند و طعمِ گسِ این‌آنات را بیش‌وکم چشیده‌اند. ادبیاتِ خیامی در این‌میان بی‌‌پرواست و بی‌رودربایستی:
جامی است که عقل‌آفرین می‌زندش
صد‌بوسه ز مهر بر جبین می‌زندش
این‌کوزه‌گرِ دهر چنین‌جامِ لطیف
می‌سازد و باز بر زمین می‌زندش
حسِ تهیگی و پوچی حتا پیرِ کهنه‌کارِ عرفان، عطار را هم نواخته است. او اما همین معنا و مایگان(Thematics) را رندانه در دهانِ دیوانه‌ای می‌نهد تا بارِ کفرآلود سخنش را گردن نگیرد:
یکی پرسید از آن‌دیوانه در دِه
که از کارِ خدا ما را خبر ده
چنین گفت او که تا من گشتم آگاه
خدا را "کاسه‌گر" دیدم در این راه
به حکمت کاسه‌ی سر را چو بربست
به بادش داد و آنگه خرد بشکست
❇️ عصیان بر بازیگر
کوزه‌ی خیامی ما در شعرِ فارسی اما سکانسِ حماسی هم دارد؛ شاعر اگر در اندوه‌باریِ زندگی و عشق‌های بر بادرفته گریسته و غم‌نامه سرداده از یاد و دریغ‌های "نوستالژیک" ِ زندگی؛ و اگر سَرخورده از یأس‌ها، فریادگرِ پوچی بوده است و "نهیلیسم"؛ بااین‌همه مغلوبِ این‌جبرِ محتوم نشده است. در عصیانی "اگزیستانسیالیستی" و در شوری هستی‌گرایانه بر جبرِ زندگی و مرگ می‌شورد. با اراده‌ای معطوف به آگاهی و آزادی کوزه‌ی سرخوشی را سرمی‌کشد و بر استیلای رنجِ سایه‌گستر بر زندگی بیلاخ می‌دهد؛ نگرشی که انسان را از "شیٔ‌وارگی" به "سوژگی" برمی‌کشد. شاید فرخی سیستانی نخستین‌خالقِ این‌معناست:
خیز تا بر گُلِ نو کوزکگی باده خوریم
پیش تا از گِلِ ما کوزه کند دستِ زمان
جهانِ شعرِ خیامی هم با بهره‌گیری از همین معنا و مایگان از گزندِ انفعال و پوچیِ نهیلیسم رهیده است:
یک‌کوزه شراب تا به‌هم نوش کنیم
زآن پیش که کوزه‌ها کنند از گِلِ ما
اگر شراب را در این‌قلمرو نمادِ شادی بدانیم و غم‌گریزی، قصه‌ی کوزه‌ی خیامی به چشمه‌ی "اپیکوریسم" می‌رسد و دم‌غنیمتی و خوش‌باشی. و اگر نمادِ فضیلت باشد و آگاهی از سرچشمه‌ی آرامشِ "رواقی‌گری" می‌نوشد و سیراب می‌شود؛ آنجا که حافظ استادانه این‌مایگان و معنا را جان می‌دهد و تمام می‌کند:
روزی که چرخ از گِلِ ما کوزه‌ها کند
زنهار! کاسه‌ی سرِ ما پرشراب کن
🖋 حاجے / ۲۰شهریور۱۴۰۴
@bacheraqoaboaeine
@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan
Comments
Be the first to add a comment
Log in to comment