✳️ بازشناسی و بازنمایی واژگان و اصطلاحات رایج در چاپ نسخ و دیوان های شاعران

❇️ گاه در چاپ ها و نسخه های دیوان های شاعران،با برخی اصطلاحات روبرو می شویم که معنا و کارکرد دیگرگونه ای دارند؛ چه بسا خواننده و هوادار ادبیات بر  دگرگونگی یا دیگرسانی این اصطلاحات آگاهی بایسته ای ندارد. در این یادداشت کوشش شده است به فشردگی به بازشناسی و بازنمایی این واژگان و اصطلاحات بپردازیم.

۱. چاپ و نسخه:

هر متنِ چاپی، با عنوانِ «چاپ»، و نه «نسخه» معرفی می‌‌گردد.
به نخستین سیاهه ی اثر که نزدیک به خط مؤلف یا نسخه‌ای را که شاگردان از مؤلف جمع‌آوری کرده‌اند،نسخه یا نسخه اصل می گویند.
هنگامی که می‌گوییم نسخه‌ی خلخالی، منظورمان نسخه‌ی خطیِ مورّخ ۸۲۷ قمری‌ست که به شادروان سیّد عبدالرّحیم خلخالی تعلق داشت.
ولی اثری که به اهتمامِ ایشان در سال ۱۳۰۶ شمسی منتشر گردید، عنوانش، «چاپِ خلخالی‌»ست، نه «نسخه‌ی خلخالی».
به همین قرار، آن‌چه به تصحیحِ علامه قزوینی در سال ۱۳۲۰ شمسی منتشر شد، نامش «چاپِ قزوینی‌»ست؛ و چیزی به نام «نسخه‌‌ی قزوینی» وجود ندارد.

۲. تصحیح:

تصحیح به این معنی است که  مصحّح مجموعه ای از نسخه های خطی را با هم مقابله و دیوان را منتشر می کند. مانند: تصحیح دیوان حافظ دکتر نیساری،که با مقایسه نسخه های خطی دیوان را تصحیح و منتشر کرده اند.

۳. کوشش:

هنگامی که می گوییم دیوان حافظ قدسی به  کوشش دکتر ذوالفقاری،یعنی دیوانی را که قدسی تصحیح و منتشر کرده بود، با چاپ های دیگر مقایسه و دوباره منتشر کرده است.
و یا گاه ابیات را معنی می کنند و توضیحاتی بر دیوان می افزایند و چاپ می کنند. مانند دیوان حافظ تصحیخ قزوینی،غنی به کوشش استاد خانم ناهید فرشادمهر که همان دیوان قزوینی،غنی را با معنی چاپ کرده اند.

۴. نسخه کهنه:

گاهی هم یک نسخه را استاد ادیبی شناسایی وچاپ  کرده است. مانند نسخه کهنی که استاد ایرج افشار منتشر کرده اند، که می گوییم دیوان کهنه حافظ به کوشش ایرج افشار.

۵. اقدم نسخ،اهم نسخ:

کار مصحح پیراستن اثر مکتوب کهن از خطا و دستبرد کاتبان است.

در بحث نسخه شناسی مثلا هرگاه می گوییم دیوان حافظ پیراسته(تصحیح) خانلری، منظور  تصحیح دکتر خانلری است
.
  همچنین علامه قزوینی و غنی نسخه اساس را بر اقدم نسخ گذاشته اند. نسخه خلخالی نسخه اساس قزوینی،غنی، یعنی نسخه ۸۲۷ بوده است. اگرچه نسخه های قدیمی تر هم بوده اند، همچون نسخه های ۸۱۶ و ۸۱۸. حال اینکه چگونه علامه قزوینی نسخه خلخالی را اقدم نسخ در نظر گرفته است، می تواند به این شوند(دلیل) باشد که برخی نسخه های قدیمی تر تنها بخشی از غزل های حافظ را شامل می شوند،و  یا بصورت جُنگ یا مجموعه ای هستند از چند اثر کهن،که برخی غزل های حافظ را هم آورده اند. نمونه را، نسخه ۸۱۱ تنها ۳۶ غزل حافظ را دارد.

گاه هم ممکن است به برخی نسخه ها دسترسی نداشته اند،مانند نسخه۸۱۳ سلیمانیه استانبول.

بعدها با شیوه ی ویراستاری دکتر خانلری
اهم نسخ جایگزین اقدم نسخ شد؛یعنی برخی نسخه های قدیمی تر اهمیت شان را از نظر امانتداری و دقت کاتبان از دست دادند و به لحاظ ارزش و درستی در مرتبه ی پایین تری قرار گرفتند. از اینجاست که می توان پی برد که نسخه های قدیمی تر لزوماً نسخه درست تری نیستند.

❇️ ارادتمند. یوسف لیموچی

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan