به مناسبت 200 سالگي گاردین
روزنامهاي به قدمت سه سلسله حكومتي و 10 شاه و رهبر در ايران
| قاسم خرمي
درست در همين روزهايي كه ما بر سر بديهي ترين حقوق قانوني و دموكراتيك شهروندان، يعني حق بيان نظرات و ثبت خاطرات و انتخاب كردن و انتخاب شدن، در حال جنگ و نزاع بوديم، در آنسوي دنيا، يك روزنامه مترقي و خصوصي، دويستمين سال تولدش را جشن گرفت. بله 200 سال! آن هم در كجا؟ در انگلستان؛ كشوري كه از نظر ما مهد ستم و استثمار و آزادي هاي پوشالي است.
در گاردين، 7 نسل روزنامه نگار، كار كرده اند و بازنشسته شده اند و بدون تهديد و تحقير، به مرگ طبيعي يا لااقل حوادث غيرسياسي، از دنیا رفتهاند. معني اين حرف را كساني بيشتر مي دانند كه به تاريخ مطبوعات خاورميانه و ايران از قاجاريه تاكنون، آگاهند و يا كساني كه در دو دهه اخير در مطبوعات سياسي و منتقد كشور فعالیت داشتهاند و روزنامه هايي با طول عمر «يك روز» را، به چشم خود ديده اند!
اگر بخواهيم براي مخاطبان عام ايراني، تصور دقيقتري از طول عمر اين روزنامه ارائه كنيم، بايد گفت كه آغاز به كار گاردين در 5 مي 1821 ميلادي، مصادف با حكومت فتحعلي شاه ( دومين شاه قاجار) و 7 سال قبل از انعقاد قرار داد تركمن چاي بود. اگر اين روزنامه صرفا وقايع مهمي همچون تغيير حكومتها و يا مرگ شاهان و رهبران ايران را پوشش داده باشد، بايد اكنون در آرشيو كاغذي آن، صفحاتي از خبر فوت فتحعلي شاه، محمدشاه، ناصرالدين شاه، مظفرالدين شاه، محمدعلي شاه، احمدشاه قاجار، رضاشاه و محمد رضا شاه پهلوي و نيز ورود و درگذشت آيت الله خميني، وجود داشته باشد.
گاردين، كارش را به عنوان يك هفته نامه محلي در شهر منچستر شروع كرد. سپس روزنامه شد و به لندن انتقال يافت و در نهايت، دفاتري در سراسر اروپا تاسيس كرد و به شهرت جهاني رسيد. اين نشريه از بدو تاسيس، موضع مستقل و شعار ساده و صريحي را انتخاب كرد و عليرغم فشارهاي مالي كه آنرا تا مرز ورشكستگي پيش برد، تا همين امروز، به آن عهد پايبند مانده است؛ « كار ما نقد قدرتمندان و ديدن كساني است كه معمولا ديده نمي شوند»!
گاردين به عنوان يك روزنامه پرسابقه كه به درستي آن را «پدر بزرگ نشريات دنيا» مي نامند، براي همه رسانه هاي جهان، بويژه روزنامههاي ايران، درس هاي آموختني زيادي دارد؛ مهمترين درسش، شايد همين نحوه مواجهه با رسانه هاي مجازي و شبكه هاي اجتماعي است كه چگونه به جاي رقيب پنداري وگريز و ستيز، توانست آنها را به خدمت گيرد و به بخشي از توان و اثربخشي خود، تبديل كند. با اين حال،اهميت گاردين در اصول حرفه اي و درس هايي كه به ما مي دهد، نيست ! قهرمان اين داستان، آن فضا و فرهنگ و ساختاري است كه به اندازه دو قرن، يك رسانه منتقد و مستقل را در درون خود رشد مي دهد و تحمل مي كند.
شك ندارم كه اگر گاردين به عنوان روزنامه «ناقد قدرت » از دويست سال پيش تا كنون، در ايران منتشر شده بود و البته به اتهام اقدام عليه امنيت ملي و همسويي با دشمن و تشويش اذهان عمومي و توهين به مقدسات و ديگر موارد مشابه، متوقف نمي شد، الان مي توانست گنجينه اي از اخبار و تصاوير مهمترين و عبرت آموز ترين رويدادهاي دو قرن اخير كشور را، پيش روي ما قرار دهد و كار تاريخ نويسان را آسان تر نمايد.
اگر گاردين به عنوان همان روزنامه «صداي بيصدايان» مي توانست در ايران منتشر شود، شايد اصلا نيازي به انتشار روزنامه «اختر» و قتل احمد روحي، انتشار«صور اسرافيل» و قتل جهانگيرخان، انتشار «طوفان» و قتل فرخي يزدي، انتشار «روح القدس» و قتل احمد تربتي، انتشار «قرن بيستم» و قتل ميرزاده عشقي، انتشار «دنيا» و قتل تقي اراني، انتشار «مرد امروز» و قتل محمد مسعود و نيز انتشار و قتل و بازداشت و بيكاري و فرار و مهاجرت و در به دري صدها روزنامه نگار ايراني نبود.
غمگينم از اينكه شاهد برآمدن و پژمردن دهها نشريه و رسانه و نابودي هزاران شغل و زندگي بوده ام، اما خوشحالم كه لاقل از اين جمع خستگان، حتي در جايي دورتر از اينجا، يكي هم 200 ساله شد! مي دانم كه گاردين، برخلاف روزنامه هاي كشور من، احتمالا اين شانس و فرصت را خواهد داشت تا چندين سال بعد از ما، نیز بماند اما اميدوارم كه آنچه در باره فرزندان و آيندگان ما مي نويسد، شباهتي به اخبار و تصاوير دوران ما و پدرانمان نداشته باشد. اين همه خبرها تلخ و رعب آور، شايسته ما نبود!
✅ @karkhone