«لامذهب» یا «لامسّب» یا «لامصّب»؟
«لامذهب» کلمهای است عربی بهمعنی «بیدین» که در فارسیِ گفتاری معمولاً «ذ» آن را بهصورت s و با تشدید ادا میکنند. «لامذهب» با تلفظی که در گونۀ گفتاری پیدا کرده (lāmassab)، از اصل خود دور افتاده و معنایی متفاوت به خود گرفته که کمابیش با «لاکردار» برابری میکند و تقریباً همیشه در حکم دشنام است؛ حالآنکه معنی اولیۀ این کلمه همیشه ناسزا نیست. بنابراین، در شکل گفتاریِ این واژه، تقریباً با واژۀ جدیدی روبهروییم که تلفظ و معنی متفاوتی دارد و درنتیجه، نمیتوانیم در گفتارینویسی همهجا آن را بهشکل اصلیاش، یعنی «لامذهب»، بنویسیم. مقایسۀ مثالهای زیر، این نکته را بهخوبی روشن میکند:
ـ مدرسه فقط «لامذهب» بار میآورد. (بیدین)
ـ منِ «لامذهبِ» بیدین به تو ایمان دارم/ خیلی این کفر من ایمان قشنگیست گلم (بیدین)
ـ خفهش کن این «لامسّب/لامصّب» رو! (لاکردار)
ـ پول «لامسّب/لامصّب» چه مزهای میده! (لاکردار)
اما املای شکستۀ «لامذهب» را چگونه باید نوشت؟ «لامسّب» یا «لامصّب»؟
قبلاً در فرستهای به گرایشِ عربیزدایی در زبان فارسی امروز اشارهای کرده بودم و در همانجا نوشته بودم که این گرایش در سطحهای مختلفی از زبان نمود پیدا کرده و یکی از آنها املای واژهها است. برپایۀ این رویکرد، چند حرف از الفبای فارسی را صرفاً متعلق به زبان عربی و واژههای عربیِ دخیلدرفارسی میشمرند: «ح، ص، ض، ط، ظ، ع» (نک: درآمدی بر چگونگی شیوۀ خط فارسی، میرشمسالدین ادیبسلطانی، و۳، چ۳، تهران: امیرکبیر، ۱۳۷۸، ص۷). بنابراین، برای تعیین املای واژهای که واجهای متناظر این حرفها در آن وجود دارد، ابتدا واژه را ریشهیابی میکنند و درصورتیکه اصالتاً عربی نباشد، بهجای این حرفها، آن را با حرفهایی مینویسند که در فارسی آوایش با آن واج برابر است؛ یعنی بهجای «ح»، از «ه» و بهجای «ص»، از «س» و بهجای «ض» و «ظ»، از «ز» و بهجای «ع»، از «ئ/ا» استفاده میکنند.
با این توضیحات، شاید گمان کنید املای گفتاری کلمۀ «لامذهب» که اصالتاً عربی است، حتماً باید با «ص» نوشته شود؛ یعنی باید بنویسیم «لامصّب» و نه «لامسّب». ولی این تصور صحیح نیست؛ زیرا حفظکردن حرفهای مختص عربی صرفاً برای واژههایی است که آن حرفها در املای اصلی واژه آمده است. بنابراین، ازآنجاکه املای اصلی «لامذهب» بدون «ص» است، نوشتن آن با «ص» وجهی ندارد و حتی طبق قاعدهای که گفتیم، ایبسا غلطانداز باشد و مخاطبِ کمآشنا را به این گمان بیندازد که «لامصب» با همین املا کلمهای عربی است. بهعلاوه، اصلِ مهم دیگری در املای واژهها وجود دارد: اینکه برای نشاندادن واجهایی که در الفبای فارسی، بیش از یک حرف برایشان وجود دارد، تا حد ممکن از حرفهای فارسی استفاده کنیم (البته بهشرط غیرعربیبودن کلمه و اینکه حرفهای عربیِ یادشده در آن نباشد). برایناساس، برای نشاندادن واج s، حرف «س» به «ص» برتری دارد.
با این اوصاف، املای «لامسّب» دقیقتر و قاعدهمندتر و صحیحتر است. در فرهنگ املایی خط فارسی هم ابتدا «لامسّب» آمده و سپس «لامصب» و این خود چهبسا اشارهای است تلویحی به ترجیح «لامسّب» به «لامصّب».
- محمد یوسفیشیرازی
@virevirayesh@molavi_asar_o_afkar@ferdosesokhan