چرا سازمانهای توسعهای به مانعی برای توسعه تبدیل میشوند؟
| حمید آذرمند
نمونههایی میتوان یافت که یک سازمان توسعهای، که در یک مقطعی بر اساس ضرورت تشکیل شده و در زمان خود هم موجد ثمرات فراوانی بوده است، به تدریج بر پیچیدگی و گستردگی آن افزوده شده و با افتادن در دام بروکراسی، از کارایی و اثربخشی آن کاسته شده است. این چنین سازمانهایی به تدریج، خود مانعی برای توسعه شدهاند.
در این زمینه شاید بتوان به تاریخچه هفتاد ساله سازمان برنامه به عنوان یک نمونه مهم برای مطالعه و بررسی اشاره کرد. سازمان برنامه قریب به هفتاد سال پیش همزمان با تصویب برنامه هفتساله عمرانی، به صورت موقت برای نظارت و مراقبت بر اجرای برنامه تشکیل شد. یک دهه بعد، با تصویب یک قانون، این سازمان به عنوان یک سازمان دولتی زیر نظر نخستوزیر قرار گرفت.
از سال 1345، وظیفه تهیه بودجههای عمرانی و جاری کشور نیز به این سازمان اضافه شد و طی سالهای بعد به تدریج به یک سازمان بزرگ دولتی با وظایف و اختیارات بسیار گسترده تبدیل شد. در سال 1378 نیز، طی یک اقدام نسنجیده، با ادغام سازمان امور استخدامي کشور، سازمان مديريت و برنامهريزي ايجاد شده و اختیارات آن بیش از پیش افزایش یافت. دولت نهم که اساساً علقه چندانی با برنامهریزی نداشت در سال 1386 سازمان مدیریت را منحل و در یک قالب محدودتری، آن را تبدیل به یک معاونت ریاستجمهوری کرد.
در دولت یازدهم، با ادغام دو معاونت ریاستجمهوری، سازمان مدیریت و برنامه ریزی مجدداً احیا شد و در سال 1395، سازمان مدیریت به دو سازمان برنامه و بودجه و سازمان اداری و استخدامی تفکیک شد.
مرور تاریخچه سازمان برنامه نشان میدهد که چگونه یک سازمان چابک و پیشرو، با وجود دارا بودن ظرفیتهای فراوان، چگونه طی چند دهه، به تدریج از کارایی و اثربخشی آن کاسته شده و نقشی برخلاف انتظار ایفا میکند. این سازمان طی هفت دهه عمر خود به یک تشکیلات بسیار بزرگ با اختیاراتی گسترده تبدیل شده است بیآنکه بتواند به خوبی از عهده مأموریتهای اصلی خود برآید.
به لحاظ اداری، وظایفی مانند بودجهریزی کشور، نظارت بر طرحهای عمرانی و تدوین برنامههای پنجساله بر عهده سازمان برنامه و بودجه قرارداده شده است. ناکارایی نظام بودجهریزی فعلی، شیوه اجرا و نظارت بر طرحهای عمرانی و همچنین نحوه تدوین و اجرای برنامههای پنج ساله، هر یک نشانی از میزان کارایی و اثربخشی این سازمان بزرگ دولتی است.
آنچه در مورد سازمان برنامه و بودجه گفته شد، یک نمونه است. چنین پدیدهای در مورد بسیاری از سازمانها و نهادهای اداری و اجرایی دیگر هم مصداق دارد.
✅ @karkhone