شبکه معنایی ، تناسب و مراعات النظیر
پرسش : تفاوت بین «تناسب»و «مراعات النظیر » در کتاب فارسی چیست ؟
چه هنگام این رابطه را در قلمرو زبانی و چه هنگام در قلمرو ادبی تحلیل کنیم ؟
◀️کتاب درسی فارسی ۱ اصطلاح شبکه معنایی و تناسب را در ردیف آرایه ها و یک اصطلاح ادبی نمی دانند بلکه در ردیف اصطلاحات #ترادف #تضاد #تضمن #همخانواده و ... آورده اند یعنی اگر با دید زبان شناسانه و معناشناسی زبان، روابط معنایی واژگان را بررسی کنیم برخی کلمات رابطه #شبکه_معنایی دارند اما همین واژگان در یک متن ادبی و با کارکرد هنری و ادبی آرایه ای به نام #مراعات نظیر می سازند.
همان طور که همخانواده آرایه نیست تنها عنوان نوعی رابطه معنایی برخی واژه ها است اما همین کلمات وقتی کارکردی هنری دارند #آرایه_اشتقاق نامیده می شوند.
رابطه معنایی #تضاد و #آرایه_تضاد نیز همین حکم را دارد.
◀️هر چند در ص ۱۳۹ کتاب « فارسی ۱» سردر گمی دانش آموزان و دبیران به پایان می رسد و کتاب فارسی «شبکه معنایی را در نثر و نظم وقتی سبب زیبایی سخن می شود مراعات نظیر می خواند .»
◀️واژههایی چون: «بهرام» و «کیوان» در بیت:
خروش سواران و اسپان ز دشت
ز بهرام و کیوان، همیبرگذشت
و واژههای «تیغ»، «گرز» و «کمند» در بیت:
همه تیغ و گرز و کمند آورید
به ایرانیان، تنگ و بند آورید
را بهتر است در سطح زبانی و زیر عنوان رابطهی معنایی (شبکهی معنایی) تناسب زبانی، بررسی کرد و به نظر میرسد اطلاق آرایهی ادبی «مراعات نظیر» برای این گونه واژهها، نادرست باشد؛ زیرا:
۱- کتاب درسی هم این نمونهها را زیر «قلمرو زبانی» آوردهاست.
۲- این واژهها بهطور مستقیم در سخن به کار رفتهاند و آرایشی در کار نبودهاست؛ مثلاً اگر مصراع نخست بیت:
◀️همه تیغ و گرز و کمند آورید
به ایرانیان تنگ و بند آورید
را در نظر بگیرید، میبینید که شاعر مستقیماً دارد از «آوردن تیغ و گرز و کمند» سخن میگوید؛
امّا در بیت زیر:
◀️بر تیر جورتان ز تحمّل سپر کنیم
تا سختی کمان شما نیز بگذارد،
شاعر، میخواهد بگوید:
در برابر ستم شما بردباری و ایستادگی میکنیم، تا قدرت و ستمگری شما به پایان برسد.
و واژههای «تیر»، «سپر» و «کمان» به طور غیرمستقیم به کار رفته و نقش تزیینی و آرایشی دارند و در این بیت، «مراعات نظیر» وجود دارد.
یعقوب کیانی ، خوزستان
سرگروه ادبیات ایذه
@molavi_asar_o_afkar@ferdosesokhan