بحران بولیوی محدودیت‌های پوپولیسم چپ را به نمایش می‌گذارد

| ترجمۀ مسعود یوسف‌حصیرچین
/ اکونومیست


چندین هفته است که صحنه‌های حیرت‌انگیزی در بولیوی اتفاق می‌افتد. در یک ماه گذشته، پس از اینکه معلوم شد صرافی‌ها دیگر دلار ندارند، بانک مرکزی مستقیماً به مردم دلار فروخته است. صف‌های طولانی برای خرید دلار در خیابان‌های لاپاز، پایتخت، درست شده است. بانک مرکزی انتشار داده‌های مربوط به ذخایر ارزهای خارجی‌اش را متوقف کرده که نشان می‌دهد مقدار اسکناس‌های باقی مانده‌اش به میزان خطرناکی کم است. با فرار سرمایه‌گذاران، ارزش اوراق دولتی ریزش کرده است: اوراقی که موعد بازپرداختشان 2028 است، به ازای هر دلار ارزش، 48 سنت معامله می‌شوند.
کابوس بولیوی بازتاب چند مشکل کوتاه مدت است، از جمله افزایش نرخ بهره در سرتاسر جهان و افزایش قیمت سوخت به دلیل جنگ در اوکراین. این مسائل وام گرفتن را گران‌تر کرده‌اند و قیمت کالاهای وارادتی را افزایش داده‌اند. اما علت اصلی این مخمصه مدل اقتصادی غیرمسئولانه‌ای است که از زمان به قدرت رسیدن پوپولیست‌های چپ در حدود دو دهه پیش در حال اجرا بوده است. در سال 2006، اوو مورالس، یک کشاورز سابق کوکا، پس از رسیدن به ریاست‌جمهوری پایان «عصر استعماری و نئولیبرال» را اعلام کرد  و تصویری از چه گوارا، یک انقلابی مارکسیست خشن، را که با برگ‌های کوکا درست شده بود پشت میزش آویزان کرد. امروز، هزینۀ کامل پوپولیسم اقتصادی روشن‌تر می‌شود، همینطور درس‌هایی که دیگر کشورهای آمریکای لاتینی که وسوسه شده‌اند آن را امتحان کنند می‌توانند از آن بگیرند.
درس اول قدیمی است: روی رونق کالا حساب نکن: وقتی مورالس به قدرت رسید، بخت یارش بود و قیمت گاز طبیعی بالا رفت و ثروت بادآورده‌ای را نصیب کشوری کرد که حتی امروز هم چهار دهم درصد گاز جهانی را تولید می‌کند. صادرات افزایش یافت. بولیوی توانست انباشت ذخایر ارزی‌اش را به بیشترین میزان در تاریخش برساند: از معادل 12 درصد تولید ناخالص داخلی در سال 2003 به 52 درصد آن در سال 2012. آقای مورالس و آرسه، که الآن رئیس‌جمهور است و قبلاً وزیر اقتصاد بود، با استفاده از این درآمدها دست به خرج‌های گزافی زدند، از جمله یارانۀ سوخت، که ارزششان حدود 4 درصد تولید ناخالص داخلی در سال 2022 بود. متأسفانه قیمت بنزین و تولید رو به کاهش بوده است و چشمۀ پول دارد خشک می‌شود.
درس دوم، مراقب تثبیت قیمت ارز باشید. در سال 2008، نرخ ارز ثابتی معرفی شد که از سال 2011 به این سو، هر دلار، 96/6 بولیویانو بود. این اقدام تا مدتی تورم را پایین نگه داشت و برای اقتصادی با تلاطم‌های تاریخی ثباتی به وجود آورد. اما با گذشت زمان، معلوم شد این تثبیت قیمت بسیار پرهزینه است. به جای ارائۀ ثبات، مشکلات را زیر فرش قایم کرده است.
بالاخره، خصومت نسبت به سرمایۀ خصوصی بی‌جواب نمی‌ماند. بولیوی یک دورۀ عیاشی ملی‌سازی داشت که شامل میادین گاز و شبکۀ برق هم می‌شد. رفتار دولتش با کسب و کارها کینه‌توزانه بوده است. همانطور که انتظار می‌رود، سرمایه‌گذاری‌ها آب رفت. در پنج سال گذشته ،جریان سرمایه‌گذاری بلند مدت شرکت‌های چند ملیتی از اوج 12 درصد تولید ناخالص داخلی در سال 1999 به میانگین یک دهم درصد رسیده است. احتمالاً مجموع سرمایه‌گذاری فقط 14 درصد تولید ناخالص داخلی باشد که پایین‌ترین نرخ در آمریکای جنوبی است. هیچ شرکت بزرگی در فهرست نیست.
سخنرانی آقای آرسه برای جذب کارآفرینان کمی زیادی دیر است. فقط گزینه‌های بد پیش رویش مانده است. دولتش می‌توانست ریاضت اقتصادی وضع کند، از وام دهندگان چند جانبه وام‌های حتی بیشتری بگیرد، بعضی از ذخایر لیتیومش را به چین نکول بدهد یا بفروشد که شرکت‌های دولتی‌اش با حقوق مالکیت عجیب و غریب مشکلی ندارند اما قیمت‌های بسیار پایین می‌خواهند.
تعداد کمی از دیگر کشورهای آمریکای لاتین نرخ ارز ثابت دارند. اما بسیاری‌شان به یک نوع کالا وابسته‌اند. و این منطقه با حضور دولت‌های چپ‌گرا در قدرت، «موج صورتی» جدیدی را تجربه می‌کند که بحثشان این است که چقدر به غریزۀ قوی دخالت دولتی‌شان میدان بدهند. این پیغام از بولیوی، کشوری که به معنای واقعی کلمه دارد پول‌هایش تمام می‌شود، می‌گوید که محدودیت‌هایی وجود دارد.


✅ @karkhone