❄️🌨 "زمستان و برف در ادبیات فارسی"
"بخش نخست"
▪️ریشه‌یابیِ زمستان و برف:
در ایرانیِ باستان zima-stana و در فارسیِ میانه zamistan از zima: زمستان، برف و stana: ستان (پسوند زمان) تشکیل شده است. (۱)
زمستان فصل چهارم و آخرین فصل سال خورشیدی / جلالی، مشتمل بر ماه‌های دی، بهمن، اسفند (برج‌های جدی، دلو، و حوت) است.
برف: در ایرانیِ باستان vafra از ریشهٔ vap پراکندن، پاشیدن، پشته کردن.
در فارسیِ میانه vafr.
در سنسکریت: vapra توده، پشته، vapa کارنده، افشاننده، vapana بذر، تخم. vapra کانون، آتشدان، vap (vapati)ریختن ،پاشیدن پراکندن.
ریشهٔ vap مشتق است از هندواروپایی: uep ریختن، پاشیدن افشاندن. نیز قس اوستایی vafra برف، vap (فقط با پیشوندVI) به هم ریختن، پراکندن، از هم پاشیدن، ویران کردن. vi-vapa ویرانی، تباهی، (قس سنسکریت vapa بذرافشانی) (۲)
▪️در دین کهن ایرانیان، اهریمن در برابر اهورامزدا، و ۷ تن از دیوان بزرگ (که دستیاران و کارگزاران اهریمن‌اند) در برابر امشاسپندان یا گروه ایزدان مینوی قرار می‌گیرند. در این تقابل، زمستان (با اینکه بهمن و سپندارمذ جزو امشاسپندان آمده‌اند) و سرمای حاصل از آن، هم‌ردیف دیوان آمده است و در برابر تابستان قرار می‌گیرد که هم‌ردیف ایزدان مینوی است. (بندهش، ۵۵؛ دوستخواه، ۹۲۵، ۹۴۵). (۳)
زمهریر، به معنی سرمای شدید، در اعتقادات مردم، طبقه‌ای از جهنم و سرمایی شدید است که خداوند آن را برای عذاب کفار ساخته است. این زمهریر با زمستان و سرمایش شباهت دارد. (۳)
▪️کهن‌ترین نقل اسطوره‌ایِ مربوط به زمستان و برف
در کتاب وندیداد در داستان جم آمده است. در این داستان اهورامزدا جم را از رسیدن زمستان‌های سختِ پربرف خبر می‌دهد، برف‌هایی که بر بلندترین گریوه‌ها و بلندی‌های رودخانه اَرِدْوی خواهد نشست. پس از همین زمستان‌های سخت است که جمشید گروه‌های مردمان آریایی را به سوی سرزمین‌های جنوبی حرکت می‌دهد و براساس متن وندیداد، به سفارش اهورامزدا زمین را گسترش می‌دهد. (نک وندیداد: ۱/ ۳۱۷). (۴)
زمستان از کهن‌ترین زمان‌ها، در اساطیر و فرهنگ ایرانیان با نام دیو زمستان (مینوی خرد، ۶۱)، «زمستان دیوآفریده» (اوستا، ۲/ ۶۵۹)، و فصل توقف فعالیت‌های تولیدی و اقتصادی (بهزادی، ۲۷۳) آمده است. (۳)
▪️در مینوی خرد آمده است که دیو زمستان در ایرانویچ (سرزمین اصلی و نخستینی که ایرانیان از آنجا آمده‌اند) مسلط‌تر است، زیرا در ایرانویچ، ۱۰ ماه زمستان و دو ماه تابستان است. (۳)
_ بنابر نوشته‌های زردشتی رَپیثْوین که ایزد گرمای نیمروزی و فصل تابستان است؛ در ۵ ماه زمستان بزرگ (از آبان تا اسفندماه) به زیر زمین می‌رود تا با گرم نگاه‌داشتنِ آب‌های زیرزمینی و ریشۀ درختان مانع از خشک شدن گیاهان در سرمای زمستان شود. او هر سال در آغاز بهار و همزمان با نوروز به روی زمین بازمی‌گردد تا با دمیدن دوبارهٔ روح زندگی در طبیعت نمادی برای رستاخیز و پیروزی نهاییِ خیر بر شر باشد. (نک: هینلز، ۴۳، ۴۶) (۵)
▪️بنابر آبان‌یشت اردویسور آناهیتا (ناهید) ایزدبانوی آب‌ها، دارای گردونه‌ای با ۴ اسب سفید از باد و باران و ابر و تگرگ است و از این اسبان همیشه برف، ژاله و تگرگ فرو می‌بارد (نک یشت‌ها: ۱ / ۲۴۷، ۲۴۹، ۲۹۳) (۴)
▪️از دید نمادشناسی، برف در اسطوره‌های ایرانی
پدیده‌ای خجسته و باشگون و اهورایی شمرده می‌شود. هرچند از پدیده‌هایی است که با روزگار سرما در پیوند است که در چشم ایرانیان روزگاری سخت، بی‌شگون و اهریمنی می‌نموده است. اما با این وجود این خجستگیِ برف در روزگار سرما بازمی‌گردد به رنگ سفید آن. سفیدی در نمادشناسی ایرانی همیشه نشانه‌ای فرخنده بوده است. برخلاف سیاهی که نشانه‌ای است پلید و ناهمایون و اهریمنی. از این روی برای نمونه در خوان‌هایی که پهلوانان آیینی از آنها می‌گذرند تا به پاکی و پالایش برسند ما به نماد برف بازمی‌خوریم. در خوان‌های نهایی، هنگامی که پهلوان به فرجام نبرد و تلاش شگرف و دشوار خود می‌رسد، برف به نمود می‌آید و رخ می‌نماید. (۶)
مانند کیخسرو شهریار آرمانی و آیینی ایران که هنگامی که به بزرگترین کارزار خویش که همانا در بندافکندن و کشتن افراسیاب تورانی است؛ دست می‌یابد، در فرازنای شکوه فرمان‌روایی به ناگاه پادشاهی را رها می‌کند و به پارسایی و پرهیز روی می‌آورد و کار جهان خاکی را فرو می‌گذارد تا زنده به مینو (جهان نهان) راه ببرد. بدین سان که کیخسرو با تنی چند از پهلوانان نام‌دار ایرانی به کوهی می‌رسد. کیخسرو همراهان را بدرود می‌گوید و در آن کوه در میانهٔ برف و بوران از دیدگان ناپدید می‌شود.
گویی برف مرز میان گیتی و مینو است کیخسرو با گذشتن از برف و نهان شدن در آن، به جهان دیگر که جهان جاوید و جان است، راه می‌برد. (۶)
🔁#محمدرضاکاکائی
۲۸ آذر ماهِ ۱۴۰۴ خورشیدی
@hafezaneha1
@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan
🔻ادامهٔ مطلب در فرستهٔ بعدی ⬇️
"بخش نخست"
▪️ریشه‌یابیِ زمستان و برف:
در ایرانیِ باستان zima-stana و در فارسیِ میانه zamistan از zima: زمستان، برف و stana: ستان (پسوند زمان) تشکیل شده است. (۱)
زمستان فصل چهارم و آخرین فصل سال خورشیدی / جلالی، مشتمل بر ماه‌های دی، بهمن، اسفند (برج‌های جدی، دلو، و حوت) است.
برف: در ایرانیِ باستان vafra از ریشهٔ vap پراکندن، پاشیدن، پشته کردن.
در فارسیِ میانه vafr.
در سنسکریت: vapra توده، پشته، vapa کارنده، افشاننده، vapana بذر، تخم. vapra کانون، آتشدان، vap (vapati)ریختن ،پاشیدن پراکندن.
ریشهٔ vap مشتق است از هندواروپایی: uep ریختن، پاشیدن افشاندن. نیز قس اوستایی vafra برف، vap (فقط با پیشوندVI) به هم ریختن، پراکندن، از هم پاشیدن، ویران کردن. vi-vapa ویرانی، تباهی، (قس سنسکریت vapa بذرافشانی) (۲)
▪️در دین کهن ایرانیان، اهریمن در برابر اهورامزدا، و ۷ تن از دیوان بزرگ (که دستیاران و کارگزاران اهریمن‌اند) در برابر امشاسپندان یا گروه ایزدان مینوی قرار می‌گیرند. در این تقابل، زمستان (با اینکه بهمن و سپندارمذ جزو امشاسپندان آمده‌اند) و سرمای حاصل از آن، هم‌ردیف دیوان آمده است و در برابر تابستان قرار می‌گیرد که هم‌ردیف ایزدان مینوی است. (بندهش، ۵۵؛ دوستخواه، ۹۲۵، ۹۴۵). (۳)
زمهریر، به معنی سرمای شدید، در اعتقادات مردم، طبقه‌ای از جهنم و سرمایی شدید است که خداوند آن را برای عذاب کفار ساخته است. این زمهریر با زمستان و سرمایش شباهت دارد. (۳)
▪️کهن‌ترین نقل اسطوره‌ایِ مربوط به زمستان و برف
در کتاب وندیداد در داستان جم آمده است. در این داستان اهورامزدا جم را از رسیدن زمستان‌های سختِ پربرف خبر می‌دهد، برف‌هایی که بر بلندترین گریوه‌ها و بلندی‌های رودخانه اَرِدْوی خواهد نشست. پس از همین زمستان‌های سخت است که جمشید گروه‌های مردمان آریایی را به سوی سرزمین‌های جنوبی حرکت می‌دهد و براساس متن وندیداد، به سفارش اهورامزدا زمین را گسترش می‌دهد. (نک وندیداد: ۱/ ۳۱۷). (۴)
زمستان از کهن‌ترین زمان‌ها، در اساطیر و فرهنگ ایرانیان با نام دیو زمستان (مینوی خرد، ۶۱)، «زمستان دیوآفریده» (اوستا، ۲/ ۶۵۹)، و فصل توقف فعالیت‌های تولیدی و اقتصادی (بهزادی، ۲۷۳) آمده است. (۳)
▪️در مینوی خرد آمده است که دیو زمستان در ایرانویچ (سرزمین اصلی و نخستینی که ایرانیان از آنجا آمده‌اند) مسلط‌تر است، زیرا در ایرانویچ، ۱۰ ماه زمستان و دو ماه تابستان است. (۳)
_ بنابر نوشته‌های زردشتی رَپیثْوین که ایزد گرمای نیمروزی و فصل تابستان است؛ در ۵ ماه زمستان بزرگ (از آبان تا اسفندماه) به زیر زمین می‌رود تا با گرم نگاه‌داشتنِ آب‌های زیرزمینی و ریشۀ درختان مانع از خشک شدن گیاهان در سرمای زمستان شود. او هر سال در آغاز بهار و همزمان با نوروز به روی زمین بازمی‌گردد تا با دمیدن دوبارهٔ روح زندگی در طبیعت نمادی برای رستاخیز و پیروزی نهاییِ خیر بر شر باشد. (نک: هینلز، ۴۳، ۴۶) (۵)
▪️بنابر آبان‌یشت اردویسور آناهیتا (ناهید) ایزدبانوی آب‌ها، دارای گردونه‌ای با ۴ اسب سفید از باد و باران و ابر و تگرگ است و از این اسبان همیشه برف، ژاله و تگرگ فرو می‌بارد (نک یشت‌ها: ۱ / ۲۴۷، ۲۴۹، ۲۹۳) (۴)
▪️از دید نمادشناسی، برف در اسطوره‌های ایرانی
پدیده‌ای خجسته و باشگون و اهورایی شمرده می‌شود. هرچند از پدیده‌هایی است که با روزگار سرما در پیوند است که در چشم ایرانیان روزگاری سخت، بی‌شگون و اهریمنی می‌نموده است. اما با این وجود این خجستگیِ برف در روزگار سرما بازمی‌گردد به رنگ سفید آن. سفیدی در نمادشناسی ایرانی همیشه نشانه‌ای فرخنده بوده است. برخلاف سیاهی که نشانه‌ای است پلید و ناهمایون و اهریمنی. از این روی برای نمونه در خوان‌هایی که پهلوانان آیینی از آنها می‌گذرند تا به پاکی و پالایش برسند ما به نماد برف بازمی‌خوریم. در خوان‌های نهایی، هنگامی که پهلوان به فرجام نبرد و تلاش شگرف و دشوار خود می‌رسد، برف به نمود می‌آید و رخ می‌نماید. (۶)
مانند کیخسرو شهریار آرمانی و آیینی ایران که هنگامی که به بزرگترین کارزار خویش که همانا در بندافکندن و کشتن افراسیاب تورانی است؛ دست می‌یابد، در فرازنای شکوه فرمان‌روایی به ناگاه پادشاهی را رها می‌کند و به پارسایی و پرهیز روی می‌آورد و کار جهان خاکی را فرو می‌گذارد تا زنده به مینو (جهان نهان) راه ببرد. بدین سان که کیخسرو با تنی چند از پهلوانان نام‌دار ایرانی به کوهی می‌رسد. کیخسرو همراهان را بدرود می‌گوید و در آن کوه در میانهٔ برف و بوران از دیدگان ناپدید می‌شود.
گویی برف مرز میان گیتی و مینو است کیخسرو با گذشتن از برف و نهان شدن در آن، به جهان دیگر که جهان جاوید و جان است، راه می‌برد. (۶)
🔁#محمدرضاکاکائی
۲۸ آذر ماهِ ۱۴۰۴ خورشیدی
@hafezaneha1
@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan
🔻ادامهٔ مطلب در فرستهٔ بعدی ⬇️
Comments
Be the first to add a comment
Log in to comment