🔲معرفی چند فیلم مستند درباره دکتر محمدمصدق
▪️حسین گوهری

این یادداشت، شامل لیستی از مستندهایی درباره دکترمصدق و کودتای ۲۸مرداد می‌شود که نسخه‌ای از آن‌ها در وب وجود دارد. درباره هر یک چند سطری نوشتم و لینک دادم؛ به این امید که مفید باشد.

1️⃣مصدق، نفت و کودتا/مازیار بهاری
بعد از انقلاب۵۷ به دلایلی نقش آمریکا در کودتای ۲۸مرداد بیش از اندازه پررنگ شد. اما از همان سال‌های بعد از ۳۲، تحلیل برخی از چهره‌های سیاسی این بود که آمریکا تنها نقشِ مجری را داشته و طراح اصلی کودتا، انگلستان بوده است. در مستند مازیار بهاری اطلاعاتی وجود دارد که این تحلیل را تقویت می‎کند. او تقریبا سراغ همه طرف‎های مناقشه رفته؛ از محمود مصدق(نوه دکتر محمدمصدق) تا محمود کاشانی(فرزند آیت‌الله کاشانی)، عزت‎الله سحابی(ملی ـ مذهبی)، محمدعلی عمویی(حزب توده)، موسی فشارکی محافظ مصدق، عباس رمضانی(نوچه طیب حاج‌رضایی، فعال در کودتای ۲۸مرداد)، سام فال دیپلمات ارشد بریتانیا و ...
بهاری در فیلم‌‌اش، نقش رادیو بی‎بی‎سی در تخریب مصدق را مستند کرده؛ جالب آنکه این فیلم برای اولین بار از تلویزیون بی‎بی‎سی فارسی پخش شده است. صدای مهدی میراشرافی که از رادیو تهران خبر پیروزی کودتاچی‌‎ها را با شعف می‎داد، برای نخستین بار در این فیلم منتشر شد.

2️⃣محاکمه مصدق/سید احسان عمادی
مصدق پیشنهاد حزب توده برای فرار را نپذیرفت؛ پیشنهادی که از طریق سرگرد مهدی همایونی از اعضای وقت حزب توده در دوران بازداشت، به او داده شد. او می‎دانست که دادگاه، آخرین تریبون برای ارتباط موثر با مردم است و نمی‎خواست چنین فرصتی را از دست بدهد. فیلم احسان عمادی به دادگاه جنجالی مصدق بعد از کودتای ۲۸مرداد می‎پردازد. بعدتر، او در فیلم دیگری که درباره ترور رزم‎آرا ساخت، چهره متفاوتی از مصدق و دیگر شخصیت‌های آن دوران نشان داد. درباره این فیلم، اینجا چند خطی نوشته‎ام.

3️⃣آقای نخست‌وزیر/محمدرضا امامقلی
این فیلم که از شبکه مستند سیما پخش شده، مروری‌ آسیب‎شناسانه بر دوره نهضت ملی ست. نکته ویژه‌ در این اثر، مصاحبه با چهره‎هایی ست که تصویرشان به ندرت از رسانه‎های رسمی پخش می‎شود؛ افرادی همچون عبدالعلی ادیب برومند، ابراهیم یزدی، محمد توسلی، هرمیداس باوند، سیدحسین موسویان و حسین شاه‎حسینی. کارگردان هوشمندانه تصمیم گرفته تا نقد به مصدق، از زبان چهره‌های نزدیک به او مطرح شود. فیلم محصول سازمان اوج است، بنابراین نباید تعجب کرد که نقش آیت‎الله کاشانی و افراد نزدیک به او در شکست نهضت ملی کمرنگ جلوه داده شود!

4️⃣مصدق، نگاهی دیگر/هدی صابر
روزگاری احمدآباد مهمانی داشت که باعث شهرت نام‌اش شد. «مصدق، نگاهی دیگر» شامل گفتگوهایی ست با اهالی روستای احمدآباد. هدی صابر در فیلم‌اش با نشان دادن منش و سلوک شخصی دکتر مصدق، تصویری از یک جامعه آرمانی داده است. تصویری که شاید به ما کمک کند که بدانیم اگر کودتای ۲۸مرداد رخ نمی‌داد، ایرانِ مصدق چگونه جامعه‌ای می‌شد.

5️⃣یادی از مبارزاتِ دکتر حسین فاطمی/محمد تهامی‌نژاد
این مستند که در سال۱۳۵۹ ساخته شده، شامل گفتگوی ویژه‎‌ای با سلطنت فاطمی، خواهر حسین فاطمی، وزیر امور خارجه دکترمصدق است. او تعریف می‌کند که ۱۶روز بعد از دستگیری برادرش حسین، چگونه تصمیم گرفته می‌شود که او در یک حرکت به ظاهر خودجوش مردمی، به دست شعبان جعفری و نوچه‎هایش به قتل برسد.

6️⃣وکیل عاشق/ ناصر زراعتی
مستندی درباره وکیل‌مدافع دکترمصدق؛ سرهنگ جلیل بزرگمهر که در سال۱۳۷۳ ساخته شده و تصاویر بکری از روزهایی دارد که درهای قلعه احمدآباد به روی مردم باز بود. ظاهرا این تنها گفتگوی تصویری ست که از بزرگمهر به جای مانده و از همین رو دارای ارزش است.

7️⃣ کانال «مصدق به روایت تاریخ و اسناد» که کارش انتشار اسناد تاریخ معاصر ایران با محوریت مصدق و نهضت ملی ست، این فیلم‌ها را ارائه کرده:
- زندگی دکترمصدق/۱۳۴۸
- آشوب در ایران
- ملی شدن صنعت/شبکهarte
- استقبال مردم مصر از مصدق
- بزرگان ایران‌زمین

8️⃣کودتای ۵۳/تقی امیرانی
تقی امیرانی فیلمساز، در جستجو برای یافتن اسناد مرتبط با کودتای ۲۸ مرداد، به مصاحبه‌‌هایی از یک مستند تلویزیونی می‌رسد که عوامل کودتا درباره نقش‎‌شان صحبت کرده‌اند. او به همه فیلم‎های این اشخاص دسترسی پیدا می‎کند به جز مصاحبه یک نفر؛ نرمن داربی‌ شر، افسر سازمان اطلاعات مخفی بریتانیا(MI6) که به شکل مرموزی فقط متن مصاحبه‌‎اش موجود است!
امیرانی تصمیم میگیرد بر اساس متن موجود، این مصاحبه را با یک بازیگر بازسازی کند که نتیجه کار بسیار جالب شده.
تمرکز اصلی فیلم روی نقش طراحی انگلیس در کودتاست، بنابراین فیلم از دادن اطلاعات اضافه صرف‌نظر می‌کند. تدوین فیلم را والتر مرچ انجام داده که از تدوینگران معروف سینمای دنیاست. کودتای ۵۳ را می‌توانید با خرید بلیط در سایت هاشور تماشا کنید.


جان آگه با #فرهیختگان