تا شدم حلقه به گوشِ درِ میخانهٔ عشق
هر دَم آید غمی از نو به مبارک‌بادم



▪️در تذکرة‌الاولیاء آمده است:
نقل است که عبداللّه یک روز می‌رفت. کودک علویی مگر مست بود. گفت: «ای هندو بچه! من فرزند محمد رسول الله‌ام چنین که می‌بینی. چنین می‌باید؟ و تو هندو بچه به قاعده می‌روی.»...( جلد اول، ذکر عبداللّه مبارک، شمارهٔ ۱۴)

و شفیعی کدکنی در تعلیقات خود بر ذکرِ عبداللّه مبارک می‌نویسد:
ذهبی و رافعی و دیگر کسانی که زندگی‌نامهٔ ابن‌مبارک را نوشته‌اند، یادآور شده‌اند که پدرش «مبارک» بردهٔ بازرگانی بوده است از اهل همدان (تاریخ‌الاسلام ۸۸۴/۴ و التدوین ۲۴۳/۳). خطابِ آن علوی‌بچه به او ناظر به همین نکته است. «هندو» به معنی بنده و برده است و این کاربرد بسیار شایعی است در ادب فارسی. عطار، خطاب به خداوند گفته است « کی توانم گفت هندوی توام / هندوی خاکِ سگِ کوی توام » و یا «هندوی باداغ را مفروش تو / حلقه‌ای کن بنده را در گوش تو».

نکته‌ای که کمتر بدان توجه می‌شود نام «مبارک» پدرِ ابن‌مبارک است که از نام‌های ویژهٔ بردگان بوده است. سنّت چنین بوده است که وقتی غلامی را می‌خریده‌اند از راه تفأل نام‌هایی از قبیل «مبارک» «بشارت» و «بشیر» و «مقبل» بر او می‌نهاده‌اند و به همان نام جدید آنان را خطاب می‌کرده‌اند.

حافظ به همین نکتهٔ تاریخی و اجتماعی نظر داشته وقتی گفته است (دیوان، چاپ سایه، ۳۸۸) « تا شدم حلقه‌به‌گوشِ درِ میخانهٔ عشق / هردَم آید غمی از نو به مبارک‌بادم» که میان «مبارک» و «حلقه‌به‌گوش» ظرافتی ویژه را در نظر داشته است، یا وقتی گفته است « سرِ خدمت تو دارم، بخرم به لطف و مفروش / که چو بنده کمتر افتد به مبارکی غلامی» که میان «خدمت» و « بنده» و «مبارک» و «غلام» همین ظرافت را درنظر داشته است.


تذکرة‌الاولیاء، جلد دوم، صص ۱۲۳۳–۱۲۳۲



#فرهیختگان، صدای فرزانگان