بازاندیشی:
یادداشتهایی درباره فهم و نقد متن (۱)
مواجهه بی‌واسطه با اثر
عباس اسکندری
فکر کردن با زبانِ از پیش تعیّن یافته، در فضای پیش‌ذهن‌های آگاه و ناخودآگاه و پارادایم‌های فکری و گفتمان‌های مختلف سیاسی- اجتماعی که چارچوب‌های فکر را تعیین می‌کنند - و ما اکنون در درون آنها با اطراف خود مواجه شده و به گفتگو می‌نشینیم- امکان مواجهه بلاواسطه با اثر/ متن را از آدمی می‌ستاند.
در حقیقت مواجهه بلاواسطه با اثر/ متن چیزی فراتر از یک آرمان تخیلی نیست. هیچ کس نباید انتظار چنین چیزی را داشته باشد. این سودایی خام و شعاری تحقق نایافته است. نه در علم، نه هنر، نه فلسفه و...
از این رو موضوع شک نظام‌مند و سیستمیک و یا تعلیق پدیدارشناسانه و... برای فلاسفه از اهم ضروریات تحقیقی بوده تا ببینند چنین امری امکان تحقق دارد یا نه؟ تا بلکه به کمک روش/ روش‌هایی بتوانند از تاثیر پیش‌ذهن‌ها و تعیّن‌بخش‌های ذهن کاسته و سوگیری آدمی/ سوژه را محدود کنند.
تلاش‌های مختلف فلاسفه و دانشمندان در عرصه روش‌شناسی در این راستا تاکنون نتیجه عینی کاملی در بر نداشته است. حتی امروزه روشن شده که در سایۀ روش‌های تجربی نیز که بر مشاهده عینی، آزمون داده ها، و کمیت‌پذیری استوار است، نمی‌توان به کلی خالی از پیش‌ذهن‌های مختلف بود.
اما مقصود از مواجهه بی‌واسطه با اثر/متن به دو معنی متفاوت بیان می‌شود. گاهی مخاطب اثر هنری در خوانش/ مواجه با متن با وقوف آگاهانه به تعلیق حداکثری مداخلات بیرون متنی، مثل شخصیت و حیثیت مؤلف، زمانه تولید اثر و مطلوب‌های آن دوران، ملاحظات ایدئولوژیک محیط تولید اثر، و... بپردازد. مواجهه با متن بی هیچ حاشیه‌ای از آن.
انتزاع اثر از این مداخلات بیرون متنی تاریخی، اجتماعی، سیاسی و... البته کاری بغایت سخت و دشوار و حرفه‌ای است. محتاج روش‌مندی خاص و تعلیم بسیار است.
معنی دوم مواجهه بی واسطه با متن به این نکته مهم‌تر اشاره دارد که مخاطب/ ناقد به مراحل تأثیر و تأثر انفعالی و عاطفی متن/اثر فرضی بر خویش وقوف داشته باشد.
نظارت آگاهانه بر این تاثیرات، به مخاطب کمک می‌کند حتی‌المقدور از ظهور غیر واقعی معنای اثر جلوگیری کند. اما این کار نیز به غایت سخت و دشوار است.
به هیچ‌رو نمی‌توان انتظار داشت که این نظارت تاماً و تماماً تحقق یابد. زیرا بخش عمده‌ای از فرایندهای ذهنی و اثرپذیری‌های انفعالی آدمی، از دایره آگاهی و نظارتش خارج است. بنابراین انتظار فروتنانۀ پیشِ رو همان است که مخاطب دریابد تاثیرش از اثر چه بوده و چقدر است. تا دریابد در خوانش هر فراز از متن/اثر چه تاثیری از آن یافته است.
ناقد در فرایند نقد- که مرحله‌ای به کلی متفاوت از مواجهه ولی متصل و بهره‌مند از آن است- باید با فهم همین فرایندهای خودآگاه و ناخودگاه بتواند به مدیریت بهتر نقد خویش بنشیند.
#فرهیختگان، ندای آگاهی و آزادی
یادداشتهایی درباره فهم و نقد متن (۱)
مواجهه بی‌واسطه با اثر
عباس اسکندری
فکر کردن با زبانِ از پیش تعیّن یافته، در فضای پیش‌ذهن‌های آگاه و ناخودآگاه و پارادایم‌های فکری و گفتمان‌های مختلف سیاسی- اجتماعی که چارچوب‌های فکر را تعیین می‌کنند - و ما اکنون در درون آنها با اطراف خود مواجه شده و به گفتگو می‌نشینیم- امکان مواجهه بلاواسطه با اثر/ متن را از آدمی می‌ستاند.
در حقیقت مواجهه بلاواسطه با اثر/ متن چیزی فراتر از یک آرمان تخیلی نیست. هیچ کس نباید انتظار چنین چیزی را داشته باشد. این سودایی خام و شعاری تحقق نایافته است. نه در علم، نه هنر، نه فلسفه و...
از این رو موضوع شک نظام‌مند و سیستمیک و یا تعلیق پدیدارشناسانه و... برای فلاسفه از اهم ضروریات تحقیقی بوده تا ببینند چنین امری امکان تحقق دارد یا نه؟ تا بلکه به کمک روش/ روش‌هایی بتوانند از تاثیر پیش‌ذهن‌ها و تعیّن‌بخش‌های ذهن کاسته و سوگیری آدمی/ سوژه را محدود کنند.
تلاش‌های مختلف فلاسفه و دانشمندان در عرصه روش‌شناسی در این راستا تاکنون نتیجه عینی کاملی در بر نداشته است. حتی امروزه روشن شده که در سایۀ روش‌های تجربی نیز که بر مشاهده عینی، آزمون داده ها، و کمیت‌پذیری استوار است، نمی‌توان به کلی خالی از پیش‌ذهن‌های مختلف بود.
اما مقصود از مواجهه بی‌واسطه با اثر/متن به دو معنی متفاوت بیان می‌شود. گاهی مخاطب اثر هنری در خوانش/ مواجه با متن با وقوف آگاهانه به تعلیق حداکثری مداخلات بیرون متنی، مثل شخصیت و حیثیت مؤلف، زمانه تولید اثر و مطلوب‌های آن دوران، ملاحظات ایدئولوژیک محیط تولید اثر، و... بپردازد. مواجهه با متن بی هیچ حاشیه‌ای از آن.
انتزاع اثر از این مداخلات بیرون متنی تاریخی، اجتماعی، سیاسی و... البته کاری بغایت سخت و دشوار و حرفه‌ای است. محتاج روش‌مندی خاص و تعلیم بسیار است.
معنی دوم مواجهه بی واسطه با متن به این نکته مهم‌تر اشاره دارد که مخاطب/ ناقد به مراحل تأثیر و تأثر انفعالی و عاطفی متن/اثر فرضی بر خویش وقوف داشته باشد.
نظارت آگاهانه بر این تاثیرات، به مخاطب کمک می‌کند حتی‌المقدور از ظهور غیر واقعی معنای اثر جلوگیری کند. اما این کار نیز به غایت سخت و دشوار است.
به هیچ‌رو نمی‌توان انتظار داشت که این نظارت تاماً و تماماً تحقق یابد. زیرا بخش عمده‌ای از فرایندهای ذهنی و اثرپذیری‌های انفعالی آدمی، از دایره آگاهی و نظارتش خارج است. بنابراین انتظار فروتنانۀ پیشِ رو همان است که مخاطب دریابد تاثیرش از اثر چه بوده و چقدر است. تا دریابد در خوانش هر فراز از متن/اثر چه تاثیری از آن یافته است.
ناقد در فرایند نقد- که مرحله‌ای به کلی متفاوت از مواجهه ولی متصل و بهره‌مند از آن است- باید با فهم همین فرایندهای خودآگاه و ناخودگاه بتواند به مدیریت بهتر نقد خویش بنشیند.
#فرهیختگان، ندای آگاهی و آزادی
Comments
Be the first to add a comment
Log in to comment