✳️ ملاحظهٔ دیگری دربارهٔ جنسیت معشوق شعر فارسی
❇️ در صحبتی که با دوستم داشتم و به همان ترتیب نقل کردم، با دلایل گوناگونی نشان دادم که جنسیت معشوق در غزل‌ها معمولاً نامشخص است. گاهی خیال می‌کنیم معشوق مذکر بیشتر بوده است و غزل عارفانه و رمزهای آن هم معمولاً به غزل‌سرایی برای معشوق مذکر شبیه می‌شود -ازجمله چون عشق افلاطونی و بدون شهوت به این جنس رایج‌تر بوده است.
اما در شناخت وضعیت فرهنگی و اجتماعی گذشته و معشوق غزل -که جنسیتش مشخص نیست- می‌شود از داستان‌های منظوم و منثور -که جنسیت معشوق در آنها مشخص است- کمک گرفت.
اگر مثلاً «منظومه‌های عاشقانهٔ فارسی» را جست‌وجو کنید، در ویکی‌پدیا به ۳۷ مثنوی برمی‌خورید. از میان زوج‌های عاشق این مثنوی‌ها فقط مهر و مشتری، و ناظر و منظور هم‌جنس‌اند و هر دو زوج هم مذکر. محمود و ایاز جامی و شاه و درویش هلالی جغتایی را هم می‌توان به این‌گونه عاشقانه‌ها افزود. البته از برخی عشاق ناهم‌جنس مثل سلیمان و بلقیس وحشی بافقی هم در آنجا نامی نیامده است.
باقی داستان‌های آن فهرست به عشق دو جنس مخالف می‌پردازد. البته گل و بلبل بلبل‌نامهٔ منسوب به عطار جنسیت ندارند و گفتنی است که از ماجراهای لیلی و مجنون و بیژن و منیژه نیز هرکدام در دو مدخل و در معرفی دو کتاب یاد شده است.
همین‌طور باید گفت برخی از این داستان‌های عشق به زن (از لیلی و مجنون تا شیرین و فرهاد) بسیار مشهورتر و محبوب‌تر از آن چهار مثنوی یادشده‌اند و مثلاً قصهٔ لیلی و مجنون بارها به نظم درآمده است و ویکی‌پدیا به لیلی و مجنون جامی هم نپرداخته است. از منظومه‌هایی مثل سلیمان و بلقیس وحشی بافقی هم در آنجا نامی نیامده است. این کمّیت و شهرت بیشتر هم نشانهٔ اقبال بیشتر جامعهٔ آن روزگار به این نوع از عشق و معشوق است.
معقول به نظر نمی‌رسد که شعرا به معشوق مذکر علاقه‌مندتر باشند، ولی نسبت معشوق مذکر و مؤنث در منظومه‌های عاشقانه‌شان تا این حد برعکس باشد.
همین‌طور وقتی سرایندهٔ عارفی مانند جامی محمود و ایاز می‌سراید، یعنی هم عشق به هم‌جنس، مانند عشق به ناهم‌جنس، قبح چندانی نداشته و کلاً عشق برایشان مقدس بوده و هم نگاه افلاطونی و غیرجنسی و نظربازی عارفانه در آن پررنگ بوده است.
هیچ‌یک از این منظومه‌ها نیز هزل‌آمیز نیست و برای سرگرمی بی‌ادبان سروده نشده است. همه در سخن‌گفتن از هر دو نوع عشق به مؤنث یا مذکر جدی‌اند.
پس ذکر معشوق مذکر هم در ادبیات فارسی هست، اما اگر بخواهیم سخنمان راهی به ده حقیقتی داشته باشد باید از مبالغه پرهیز کنیم و در بررسی کمّیت و کیفیتش این موارد را هم در نظر بگیریم.
❇️ دکتر رضا خبازها
@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan
❇️ در صحبتی که با دوستم داشتم و به همان ترتیب نقل کردم، با دلایل گوناگونی نشان دادم که جنسیت معشوق در غزل‌ها معمولاً نامشخص است. گاهی خیال می‌کنیم معشوق مذکر بیشتر بوده است و غزل عارفانه و رمزهای آن هم معمولاً به غزل‌سرایی برای معشوق مذکر شبیه می‌شود -ازجمله چون عشق افلاطونی و بدون شهوت به این جنس رایج‌تر بوده است.
اما در شناخت وضعیت فرهنگی و اجتماعی گذشته و معشوق غزل -که جنسیتش مشخص نیست- می‌شود از داستان‌های منظوم و منثور -که جنسیت معشوق در آنها مشخص است- کمک گرفت.
اگر مثلاً «منظومه‌های عاشقانهٔ فارسی» را جست‌وجو کنید، در ویکی‌پدیا به ۳۷ مثنوی برمی‌خورید. از میان زوج‌های عاشق این مثنوی‌ها فقط مهر و مشتری، و ناظر و منظور هم‌جنس‌اند و هر دو زوج هم مذکر. محمود و ایاز جامی و شاه و درویش هلالی جغتایی را هم می‌توان به این‌گونه عاشقانه‌ها افزود. البته از برخی عشاق ناهم‌جنس مثل سلیمان و بلقیس وحشی بافقی هم در آنجا نامی نیامده است.
باقی داستان‌های آن فهرست به عشق دو جنس مخالف می‌پردازد. البته گل و بلبل بلبل‌نامهٔ منسوب به عطار جنسیت ندارند و گفتنی است که از ماجراهای لیلی و مجنون و بیژن و منیژه نیز هرکدام در دو مدخل و در معرفی دو کتاب یاد شده است.
همین‌طور باید گفت برخی از این داستان‌های عشق به زن (از لیلی و مجنون تا شیرین و فرهاد) بسیار مشهورتر و محبوب‌تر از آن چهار مثنوی یادشده‌اند و مثلاً قصهٔ لیلی و مجنون بارها به نظم درآمده است و ویکی‌پدیا به لیلی و مجنون جامی هم نپرداخته است. از منظومه‌هایی مثل سلیمان و بلقیس وحشی بافقی هم در آنجا نامی نیامده است. این کمّیت و شهرت بیشتر هم نشانهٔ اقبال بیشتر جامعهٔ آن روزگار به این نوع از عشق و معشوق است.
معقول به نظر نمی‌رسد که شعرا به معشوق مذکر علاقه‌مندتر باشند، ولی نسبت معشوق مذکر و مؤنث در منظومه‌های عاشقانه‌شان تا این حد برعکس باشد.
همین‌طور وقتی سرایندهٔ عارفی مانند جامی محمود و ایاز می‌سراید، یعنی هم عشق به هم‌جنس، مانند عشق به ناهم‌جنس، قبح چندانی نداشته و کلاً عشق برایشان مقدس بوده و هم نگاه افلاطونی و غیرجنسی و نظربازی عارفانه در آن پررنگ بوده است.
هیچ‌یک از این منظومه‌ها نیز هزل‌آمیز نیست و برای سرگرمی بی‌ادبان سروده نشده است. همه در سخن‌گفتن از هر دو نوع عشق به مؤنث یا مذکر جدی‌اند.
پس ذکر معشوق مذکر هم در ادبیات فارسی هست، اما اگر بخواهیم سخنمان راهی به ده حقیقتی داشته باشد باید از مبالغه پرهیز کنیم و در بررسی کمّیت و کیفیتش این موارد را هم در نظر بگیریم.
❇️ دکتر رضا خبازها
@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan
Comments
Be the first to add a comment
Log in to comment