✳️«تشابهِ رجعتِ خونینِ ذوالجناح و سیاهِ اسفندیار»
❇️بررسیِ درون‌مایه‌ها،شخصیت‌ها، مضامین و تصاویرِ مشترک و موازی میانِ آثارِ ادبیِ فرهنگ‌ها و زبان‌های گوناگون دانشِ شناخته‌ای است.نقدِ تطبیقی یا سنجشی به این حوزه‌ها می‌پردازد.پژوهشگران به‌خصوص دربابِ همانندی‌های عناصرِ اساطیری و حماسیِ غربی و ایرانی(هم‌چون آشیل و زیگفرید با اسفندیار و نیز پهلوانانی مشابهِ رستم و سهراب در ادبیاتِ مللِ دیگر)بسیار نوشته‌اند.کتابی خوش‌خوان باعنوانِ «اسطوره‌های موازی»(اثرِ ج. ف. بیرلین، برگردانِ عباسِ مخبر، نشرِ مرکز) نیز دراین‌باره منتشرشده‌است. بررسیِ مشابهت‌های شعرِ سعدی و متنبّی و یا همانندی‌های اشعارِ شاملو و أدونیس نیز در این زمره است.هم‌انگاری یا درهم‌آمیزیِ شخصیت‌هایی هم‌چون ابراهیم/ زرتشت، سیاوش/ یوسف، فرعون/ کی‌کاووس، فریدون/ نوح و ... نیز از دیگر جلوه‌های این مشابهت‌هاست.و البته این همانندی‌ها به‌هیچ‌روی الزاماً به‌معنای تأثیرپذیریِ این چهره‌ها از شخصیت‌های مشابه در دیگر ادوار یا سرزمین‌ها نیست.
دقیقاً نمی‌دانم در آثاری که دربارهٔ واقعهٔ عاشورا نگاشته‌اند(از«مَقتلِ»ابنِ مِخنَف، «الإرشاد»ِشیخ مفید و«مناقبُِ آلِ ابی‌طالب»ِ ابنِ شهرآشوب گرفته تا«رَوضة‌الشّهداء» واعظِ کاشفی،«بِحارالأنوار»مجلسی و «نفس‌المهمومِ» شیخ‌عباسِ قمی) دربارهٔ نام، رنگ و جزئیاتِ مرتبط با ذوالجناح و سرانجامش چه نوشته‌اند. اما با مطالعه‌ای اجمالی که داشته‌ام به‌تقریب می‌دانم اغلبِ این روایات از عهدِ صفویه، به‌خصوص پس‌از نگارشِ روضة‌الشهدا و بحارالأنوار،به مقتل‌‌ها و تعزیه‌نامه‌ها و منبرها و روضه‌خوانی‌ها راه‌یافته و اندک‌اندک رنگ و شکلِ اغراق‌آمیز و آرمانی یافته تا واقعهٔ کربلا هرچه تأثیرگذارتر و جان‌گدازتر بازتاب‌یابد.تا آن‌جا که جستجوکردم،از منابعِ کهن در «کتاب‌الفتوح» ابنِ اعثمِ کوفی(ق۳_۴)و «مقتل‌الحسینِ»خوارزمی(ق۵_ ۶)اشاره‌شده، چون اسبِ امام به حرم برگشت، اهلِ حرم پنداشتند امام با مشکِ آب بازگشته؛ چون مرکب را خونین و مالین و بی‌سوار یافتند، ناامید و غمگنانه، سرگذشتِ امام را از ذوالجناح پرسیدند و به نوحه و زاری و سوگواری پرداختند («دانشنامهٔ جهانِ اسلام»؛ ذیلِ مدخلِ «ذوالجناح»). در همین منبع آمده در هیچ اثرِ کهنی اشاره‌ای به نامِ ذوالجناح (جناح) و رنگش[۱] نشده‌است.
اما آن‌چه از خردسالی و در مساجد و تکایا دراین‌باره شنیده‌ام به‌زیباترین وجه و گویاترین زبانی در تابلوی درخشانِ «عصرِ عاشورا»ی استاد محمودِ فرشچیان جاودانه شده‌است: اسبی سپید و خونین که باحالتی غمگنانه سربه‌زیرافکنده (شرمنده از بازنگرداندنِ امانت!) بازگشته و زینش برکناری افتاده و اهلِ حرم (زنان و دخترانی سیاهپوش) از افسار و یال و غارب و سر و رویش آویخته‌اند و سوگواری‌می‌کنند.
از بازسازیِ این صحنهٔ تأثیرگذار و دلخراش گاه هم‌امروز نیز، در دیگر عزاداری‌ها بهره‌می‌برند. به‌یاد دارم در دورانِ دبیرستان دوستی داشتم که بعدها رانندهٔ کامیون و دربه‌درِ بیابان‌ها شد. این دوست در حادثٔه‌ای در استانی دیگر جانش را ازدست‌داد. پیش‌از تشییعِ پیکرش، اسبی سپید را (مابه‌إزای کامیون) خونین و مالین آوردند که آه‌از‌نهادِ خانواده‌اش برآورد.
سخن را کوتاه‌کنم. دربارهٔ مذهبِ فردوسی (اسماعیلی، شیعهٔ اثنی‌عشری یا زیدی‌بودنِ او) سخن‌ها گفته‌اند که می‌توان در منابعِ موجود جستجوکرد. به‌هیچ‌روی نمی‌خواهم‌بگویم احتمالاً فردوسی از منابعی هم‌چون «کتاب‌الفتوحِ» ابنِ اعثم و دیگر منابعِ مرتبط‌با واقعهٔ کربلا ملهَم بوده یا تأثیرپذیرفته؛ اما از سال‌هایی دور هرگاه ابیاتِ مرتبط‌با مرگِ اسفندیار را، آن‌گاه که روی‌پوشیدگانش سراغِ اسبش (سیاه) می‌روند، می‌خوانم، می‌بینم گفتگوی کسانش با «سیاه» و آویختن‌شان از یالش، یادآور (تکرار می‌کنم فقط یادآورِ) رجعتِ غمگنانهٔ ذوالجناح به حرم است؛ مرادم این ابیات است:
چو مادرْش با خواهران روی شاه
پر از مشک دیدند و ریشِ سیاه،
بشد هوشِ پوشیده‌رویانِ اوی
پرازخونِ‌دل جعدمویانِ اوی!
چُن از بیهشی بازِ هوش آمدند
به‌نزدیکِ فرّخ‌سروش آمدند،
برفتند یکسر ز بالینِ شاه
خروشان به‌نزدیکِ اسپِ سیاه
پسودند پُرمهر یال و برش
کتایون همی‌ریخت خاک از سرش،
کزو شاه را روز برگشته‌بود
به آورد بر پشتِ او کشته‌بود
کزین پس که را بُرد خواهی به جنگ
که را داد خواهی به چنگِ نهنگ
به یالش همی اندرآویختند
همی خاک بر تارکش ریختند
به ابر اندرآمد خروشِ سپاه
پشوتن بیامد بدیوانِ شاه [...]
(شاهنامه، به‌تصحیح استاد خالقیِ مطلق، انتشاراتِ سخن، بخشِ دوم [۱]، صص ۷_۱۹۶).
[۱] اگر در منابعِ کهن، اشاره‌ای به رنگ ذوالجناح نشده‌باشد، می‌توان تصوّرکرد که در قرونِ متأخّر، برای هرچه نمایان‌ترشدنِ پیکرِخونین و تیرهای نشسته بر اندامش، آن را سپید انگاشته‌اند و نقش‌کرده‌اند!
✳️ مطلب ارسالی از:کانال«از گذشته و اکنون»
@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan
❇️بررسیِ درون‌مایه‌ها،شخصیت‌ها، مضامین و تصاویرِ مشترک و موازی میانِ آثارِ ادبیِ فرهنگ‌ها و زبان‌های گوناگون دانشِ شناخته‌ای است.نقدِ تطبیقی یا سنجشی به این حوزه‌ها می‌پردازد.پژوهشگران به‌خصوص دربابِ همانندی‌های عناصرِ اساطیری و حماسیِ غربی و ایرانی(هم‌چون آشیل و زیگفرید با اسفندیار و نیز پهلوانانی مشابهِ رستم و سهراب در ادبیاتِ مللِ دیگر)بسیار نوشته‌اند.کتابی خوش‌خوان باعنوانِ «اسطوره‌های موازی»(اثرِ ج. ف. بیرلین، برگردانِ عباسِ مخبر، نشرِ مرکز) نیز دراین‌باره منتشرشده‌است. بررسیِ مشابهت‌های شعرِ سعدی و متنبّی و یا همانندی‌های اشعارِ شاملو و أدونیس نیز در این زمره است.هم‌انگاری یا درهم‌آمیزیِ شخصیت‌هایی هم‌چون ابراهیم/ زرتشت، سیاوش/ یوسف، فرعون/ کی‌کاووس، فریدون/ نوح و ... نیز از دیگر جلوه‌های این مشابهت‌هاست.و البته این همانندی‌ها به‌هیچ‌روی الزاماً به‌معنای تأثیرپذیریِ این چهره‌ها از شخصیت‌های مشابه در دیگر ادوار یا سرزمین‌ها نیست.
دقیقاً نمی‌دانم در آثاری که دربارهٔ واقعهٔ عاشورا نگاشته‌اند(از«مَقتلِ»ابنِ مِخنَف، «الإرشاد»ِشیخ مفید و«مناقبُِ آلِ ابی‌طالب»ِ ابنِ شهرآشوب گرفته تا«رَوضة‌الشّهداء» واعظِ کاشفی،«بِحارالأنوار»مجلسی و «نفس‌المهمومِ» شیخ‌عباسِ قمی) دربارهٔ نام، رنگ و جزئیاتِ مرتبط با ذوالجناح و سرانجامش چه نوشته‌اند. اما با مطالعه‌ای اجمالی که داشته‌ام به‌تقریب می‌دانم اغلبِ این روایات از عهدِ صفویه، به‌خصوص پس‌از نگارشِ روضة‌الشهدا و بحارالأنوار،به مقتل‌‌ها و تعزیه‌نامه‌ها و منبرها و روضه‌خوانی‌ها راه‌یافته و اندک‌اندک رنگ و شکلِ اغراق‌آمیز و آرمانی یافته تا واقعهٔ کربلا هرچه تأثیرگذارتر و جان‌گدازتر بازتاب‌یابد.تا آن‌جا که جستجوکردم،از منابعِ کهن در «کتاب‌الفتوح» ابنِ اعثمِ کوفی(ق۳_۴)و «مقتل‌الحسینِ»خوارزمی(ق۵_ ۶)اشاره‌شده، چون اسبِ امام به حرم برگشت، اهلِ حرم پنداشتند امام با مشکِ آب بازگشته؛ چون مرکب را خونین و مالین و بی‌سوار یافتند، ناامید و غمگنانه، سرگذشتِ امام را از ذوالجناح پرسیدند و به نوحه و زاری و سوگواری پرداختند («دانشنامهٔ جهانِ اسلام»؛ ذیلِ مدخلِ «ذوالجناح»). در همین منبع آمده در هیچ اثرِ کهنی اشاره‌ای به نامِ ذوالجناح (جناح) و رنگش[۱] نشده‌است.
اما آن‌چه از خردسالی و در مساجد و تکایا دراین‌باره شنیده‌ام به‌زیباترین وجه و گویاترین زبانی در تابلوی درخشانِ «عصرِ عاشورا»ی استاد محمودِ فرشچیان جاودانه شده‌است: اسبی سپید و خونین که باحالتی غمگنانه سربه‌زیرافکنده (شرمنده از بازنگرداندنِ امانت!) بازگشته و زینش برکناری افتاده و اهلِ حرم (زنان و دخترانی سیاهپوش) از افسار و یال و غارب و سر و رویش آویخته‌اند و سوگواری‌می‌کنند.
از بازسازیِ این صحنهٔ تأثیرگذار و دلخراش گاه هم‌امروز نیز، در دیگر عزاداری‌ها بهره‌می‌برند. به‌یاد دارم در دورانِ دبیرستان دوستی داشتم که بعدها رانندهٔ کامیون و دربه‌درِ بیابان‌ها شد. این دوست در حادثٔه‌ای در استانی دیگر جانش را ازدست‌داد. پیش‌از تشییعِ پیکرش، اسبی سپید را (مابه‌إزای کامیون) خونین و مالین آوردند که آه‌از‌نهادِ خانواده‌اش برآورد.
سخن را کوتاه‌کنم. دربارهٔ مذهبِ فردوسی (اسماعیلی، شیعهٔ اثنی‌عشری یا زیدی‌بودنِ او) سخن‌ها گفته‌اند که می‌توان در منابعِ موجود جستجوکرد. به‌هیچ‌روی نمی‌خواهم‌بگویم احتمالاً فردوسی از منابعی هم‌چون «کتاب‌الفتوحِ» ابنِ اعثم و دیگر منابعِ مرتبط‌با واقعهٔ کربلا ملهَم بوده یا تأثیرپذیرفته؛ اما از سال‌هایی دور هرگاه ابیاتِ مرتبط‌با مرگِ اسفندیار را، آن‌گاه که روی‌پوشیدگانش سراغِ اسبش (سیاه) می‌روند، می‌خوانم، می‌بینم گفتگوی کسانش با «سیاه» و آویختن‌شان از یالش، یادآور (تکرار می‌کنم فقط یادآورِ) رجعتِ غمگنانهٔ ذوالجناح به حرم است؛ مرادم این ابیات است:
چو مادرْش با خواهران روی شاه
پر از مشک دیدند و ریشِ سیاه،
بشد هوشِ پوشیده‌رویانِ اوی
پرازخونِ‌دل جعدمویانِ اوی!
چُن از بیهشی بازِ هوش آمدند
به‌نزدیکِ فرّخ‌سروش آمدند،
برفتند یکسر ز بالینِ شاه
خروشان به‌نزدیکِ اسپِ سیاه
پسودند پُرمهر یال و برش
کتایون همی‌ریخت خاک از سرش،
کزو شاه را روز برگشته‌بود
به آورد بر پشتِ او کشته‌بود
کزین پس که را بُرد خواهی به جنگ
که را داد خواهی به چنگِ نهنگ
به یالش همی اندرآویختند
همی خاک بر تارکش ریختند
به ابر اندرآمد خروشِ سپاه
پشوتن بیامد بدیوانِ شاه [...]
(شاهنامه، به‌تصحیح استاد خالقیِ مطلق، انتشاراتِ سخن، بخشِ دوم [۱]، صص ۷_۱۹۶).
[۱] اگر در منابعِ کهن، اشاره‌ای به رنگ ذوالجناح نشده‌باشد، می‌توان تصوّرکرد که در قرونِ متأخّر، برای هرچه نمایان‌ترشدنِ پیکرِخونین و تیرهای نشسته بر اندامش، آن را سپید انگاشته‌اند و نقش‌کرده‌اند!
✳️ مطلب ارسالی از:کانال«از گذشته و اکنون»
@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan
Comments
Be the first to add a comment
Log in to comment