فصلنامه فرهنگی هنری نگاه آفتاب/ پاییز 1399/ ص215

معمای یک کوچ تاریخ‌ساز:
گمانه‌ای درباره علت مهاجرت خاندان مولانا از بلخ به قونیه

فریدون مجلسی

وقتی قرار شد یادداشتی درباره مولوی بنویسم، می‌دانستم از من انتظار تحلیل ادبی ندارند. عرصه وسیع ادبیات فارسی کارشناسان و تحلیلگران خود را دارد. از من انتظار می‌رود تحلیلی سیاسی و اجتماعی درباره دوران زندگی او بنویسم. تحلیل سیاسی؟ بله، وقتی به یاد آوریم که در چه دوران پرآشوبی زندگی می‌کرد. آشوبی که پدرش را به مهاجرت واداشت. ما در دوران حیات خود بارها شاهد این گونه مهاجرت‌ها بوده‌ایم. مهاجرت گروه‌هایی از ایران و عراق و جاهای دیگر که تغییر شرایط زندکی را مطابق شیوه‌های زندگی اجتماعی پیشین خودشان نمی‌یافتند، و گاهی به دلائل یا بهانه‌های سیاسی. مهاجرت‌های بزرگ از سوریه‌ از طریق ترکیه، مهاجرت بزرگ از ونزوئلا، مهاجرت‌های اقتصادی از آمریکای لاتین به کالیفرنیا یا مهاجرت‌های به دریازدگان آفریقایی از بنادر لیبی به ‌ایتالیا و اروپا، یا به ‌استرالیا. مهاجرت تصمیمی دشوار و التهاب آور است. مولانای ما نیز مهاجر بود. اما چرا؟ این چرا پاسخ روشنی دارد. هم دلیل شخصی و هم دلیل سیاسی. در واقع این مولانا نبود که مهاجرت کرد. این پدر معتبر و صاحب نام و مال او بود که تصمیم به مهاجرت گرفت که در واقع از بار التهاب مهاجران نسل اول بر روی فرزندش جلال الدین فرو می‌کاست.
تاريخ ولادت اغلب بزرگان علم و ادب ايران دقيقاً روشن نيست؛ زيرا ثبت اين‌گونه وقايع نزد مردمان عادي رايج نبوده، گرچه تاريخ وفات بسياري از آناني كه در طول زندگي خود نقش و شهرتي يافته بودند، مشخص‌تر است. اما تاريخ ولادت مولانا، 8 مهر در سال 1207میلادی مشخص است؛ زيرا از خانداني فرهنگي و پرآوازه و بود. مكان ولادتش وَخش در شمال آمودريا بخشي از ولايت بلخ بوده‌است. امروز وَخش در خاك تاجيكستان و بلخ در جنوب آمودريا در خاك افغانستان است. باز گفته مي‌شود كه در 12 يا 13 سالگي، كه حمله مغول امنيت مردمان منطقه را به مخاطره‌انداخته بود، به همراه پدر كه ظاهراً از سلطان محمد خوارزمشاه نيز آزرده‌خاطر بود، به قصد حج و هجرت ديار پدري را ترك مي‌كند. ظاهرا بهاءالدین ولد که مادرش از خویشاوندان خوارزمشاه بود انتظار داشت سلطام محمد خوارزمشاه ‌او را شیخ الاسلام کشور کند، و سلطان رقیب او امام فخر رازی را شیخ الاسلام کرده بود. اما دلیل سیاسی جدی‌تر است. تاریخ آغاز حمله چنگیز به مرزهای شرقی ایران خوارزمشاهی 1219 میلادی است که با تاریخ مهاجرت خانواده مولانا تطبق می‌کند. سلطان‌ولد پسر مولانا در مثنوي ولدنامه خود در‌باره سفر پدرش به‌اين گريز اشاره دارد و مي‌گويد:
كرد از بلخ عزم سوي حجاز / زانكه شد كارگر در او آن راز
كرد تاتار قصد آن اقلام/ منهزم گشت لشكر اسلام
بلخ را بستد و به زاري زار/ كشت از آن قوم بي‌حد و بسيار
بهاءالدین ولد با عبور از نیشابور و فارس به شام می‌رود و مدتي در حلب مي‌مانند. اما شخصیت نامداری است و به دعوت كيقباد يكم، پسر كيكاووس يكم، پادشاه سلجوقي روم در پايتخت او قونيه سكونت مي‌كنند. یکی از دلایل اصلی که بهاءالدین ولد که قونیه را بر می‌گزیند، گذشته‌از حرمت و منصب و دعوت شاه سلجوقی، زبان فارسی خراسانی، یعنی همان زبانی بود که در بلخ خودشان بدان سخن می‌گفتند. اینکه چگونه در فاصله بیش از 2000 کیلومتر از بلخ همان زبان رایج بود قطعا مشوقی بود که مولانا بتواند با آن زبان آشنا بتازاند و این چنین که هست برغنا و اعتبار آن بیفزاید.