✳️ ویژگی های سبکی و زبانی غزلیات سعدی ، برتری دهنده غزلیات او نسبت به دیگر شاعران

❇️ هنگامی که به غزلیات او میرسیم، در وصفش کلمات نمی گنجند.واژه آرایی بر اساس وزن و آهنگ همانند دایره‌ ای است که مدام تکرار میشود و هیچگاه زاویه ای که آن چرخش را بهم بریزد،یافت نمیشود.سعدی باز هم با زبانی مخصوص به خود و به کار گیری آرایه های ساده توانسته "غزل امروز" را برای ما نمایان کند.

❇️ یکی از آن ویژگی‌ها،استفاده‌ی او از تمثیل است. شاعر از تمثیل استفاده می‌کند تا یک مفهوم انتزاعی را در قالب واژگان مادی بیان کند. او ناگزیر است که برای درک ذهنی خواننده، یک داستان تمثیلی بسیار کوتاه و موجز را به‌کار بگیرد. سعدی می‌گوید :

دیدار یار غائب دانی چه ذوق دارد
ابری که در بیابان بر تشنه‌ای ببارد

این یک تابلوی نقاشی است. او می‌گوید که اگر کسی یار غایبی نداشته باشد و متوجه نباشد که ندیدن او چگونه حالی است، باید ابری را پیش چشم بیاورد که بر بیابان تشنه‌ای می‌بارد. یا باز وقتی سعدی می‌گوید :

مقدار یار هم نفس چون من نداند هیچکس
ماهی که بر خشک اوفتد قیمت بداند آب را

تمثیلی را به‌کار می‌برد تا مفهومی را برساند. سعدی از این گونه تمثیل‌ها فراوان دارد و گاه همه‌ی غزل او تمثیل است.

❇️ یکی از شگردهای زبانی و سبک او،استفاده‌ی از عبارات، صفات و واژگان سلبی یا منفی در کلام است. از آن‌جایی که استفاده‌ی سعدی از این صفت بسیار زیاد است، می‌توانیم آن را یک ویژگی یا ساختار سبکی خاص او تلقی کنیم. در توضیح این شگرد باید گفت که معمولا نویسنده یا شاعر وقتی کلامی را برمی‌گزیند که قالب امری دارد، ممکن است آن کلام برای مخاطب ناخوشآیند یا ملال‌انگیز باشد. اما با استفاده غیر مستقیم از کلام و نشاندن آن در عبارت سلبی، این ناخوشایندی از بین می‌رود؛ از طرف دیگر با بهره‌گیری از چنین شگردی، ذهن مخاطب نسبت به پاره‌ی دوم کلام، که معمولا اثباتی است، کنجکاو می‌شود.

به سخن دیگر، سعدی در بخش اول کلام، صفتی را نفی می‌کند یا فعل منفی در کلام خود می‌آورد و در قسمت دوم تلاش می‌کند که آن را به شکل اثباتی به خواننده انتقال بدهد. یک نمونه‌ی چنین شگردی این بیت است:

من نه آن صورت پرستم کز تمنای تو مستم
هوش من دانی که برده است؟آنکه صورت می نگارد

یا در بیت دیگر میفرماید:

حلقه بر در نتوانم زدن از دست رقیبان
این توانم که بیایم به محلت بگدایی

پاره‌ی اول کلام، جنبه منفی و قسمت دوم حالت اثباتی و مثبت دارد.

❇️ سعدی در غزلیاتش از شگرد تکرار هم استفاده می‌کند. این تکرار دو جنبه دارد؛
گاهی تکرار در یک بیت است. در این مواقع عین کلمه یا عبارت یا فعل تکرار می‌شود؛ و گاهی تکرار در ابیات مختلف است. برای نوع اول، این بیت را می‌توان شاهد مثال آورد:

چنانت دوست می‌دارم که گر روزی فراق افتد
تو صبر از من توانی کرد و من صبر از تو نتوانم

می‌بینیم که عبارت تکرار می‌شود اما از بس مفهوم زیباست، ما متوجه تکرار نمیشویم. یا عطف مکرری را که سعدی در ابیات می‌آورد، در این بیت می‌توان دید:

سوز دل یعقوب ستمدیده ز من پرس
کاندوه دل سوختگان سوخته داند

با این حال یکی دیگر از ویژگی های سعدی که زیبایی را خلق کرده‌ست همین تکرار به شمار می آید.در واقع برای سعدی زیبایی مهم تر از حتی تکرار گفته های خودش بوده‌ست،لذا هیچ ترسی از بازگو کردن آن ها ندارد و ضرورت را به خلق مسیری زیبا و منسجم میدهد:

آمدی وه که چه مشتاق و پریشان بودم
تا برفتی ز برم صورت بی جان بودم

یا

خرم آن روز که باز آیی و سعدی گوید؟
آمدی وه که چه مشتاق و پریشان بودم

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan