در نمایشنامه ' آدم آدم است' برشت گالی‌گی، مرد ساده دل روستایی از خانه بیرون می‌آید تا ماهی بخرد، بعد لباس نظامی می‌پوشد و سوداگری بی‌رحم می‌شود. ساده‌دل روستایی که جامعه او را به هیولا تبدیل می‌کند.

در تاریخ ایران قتل و کشتار و غارت شاهان و اطرافیان شاه فراوان است اما همه برای قدرت یا ثروت وارد این جنگ و خونریزی شده‌اند اما داستان میرزا رضای کرمانی به تراژدی‌های یونان می‌ماند. رعیتی که طغیان می‌کند و علیه خدایان می‌جنگد.
داستان زندگی و مرگ میرزا رضا کرمانی با یک گوش بریده بر بالای دار در تاریخ ایران منحصر به فرد است و رمانی است پر فراز و نشیب.
او آدم معمولی و روستایی بود که بعدها شال‌فروش شد. حاکم کرمان برای سرکشی‌اش او را شکنجه کرد و به کند و زنجیر کشید و نایب السلطنه در تهران چهارصد و پنجاه شال از او گرفت پولش را نداد وقتی با جرات شکایت به شاه برد گفتند چهارصد و پنجاه بار کتکش بزنید بعد پولش را بدهید تا رعیت حساب کار دستش بیاید.
وقتی به زندان افتاد دو سال در قزوین به کند و زنجیر کشیده شد( به گفته خودش مدتی هم او را به جای کس دیگری که پول داده بود و از زندان خارج شده بود حبس و شکنجه کردند) زن و فرزندش از شدت فقر و فلاکت او را رها کردند ..مستند نیست ولی قبل از زندان احتمالا برای استنطاقش شکنجه‌های زیادی شد جدا از داغ کردن خود محکوم با آهن داغ گاه بچه‌اش را هم جلوی چشم پدر و مادرش با آهن سرخ داغ می‌کردند تا محکومین اعتراف کنند( در دوره قاجار کودکان زیادی زیر این شکنجه‌ها می‌مردند یا علیل می‌شدند)
او آدم معمولی است که درونش از این همه فساد و آزار و اذیت انبار باروتی می‌شود و تصمیم می‌گیرد ابتدا حاکم تهران بعد صدراعظم را بکشد اما در این بین با سیدجمال اسدآبادی آشنا می‌شود که می‌گوید باید ریشه استبداد و پادشاهی را خشکاند چون همه چیز زیر سر حاکمان است. میرزا به اندیشه قتل بنیاد تمام این جور و ستم‌ها می‌افتد و می‌گوید اگر حاکمی بعد از پنجاه سال نتوانسته به وضعیت سر و سامان دهد بی‌کفایت است.
میرزا رضای کرمانی شخصیت نزدیک به شخصیت‌های آسیب دیده و پوچ داستایفسکی دارد. نگاهش به جهان مذهبی نیست و خودش را قهرمان نمی‌داند : یک بار زیر شکنجه‌ای میله آهنی را در شکمش فرو می‌کند تا خودکشی کند و در این بین به همه فحش می‌دهد اما جلویش را می‌گیرند و شکمش را بخیه می‌کنند. او بعد از کشتن ناصرالدین شاه فرار نمی‌کند به قصد مرگ آمده.؛کشتن و ترور شاه برایش انتقام از جهان است از فلاکتی که بنیانش را حاکمان فاسد گذاشته‌اند. مقصودش هرج و مرج نیست. همه چیز برایش پایان گرفته اما پر از خشم است. انسانی که دیگر چیزی برای از دست دادن ندارد و تحقیر شده. او نه عضو فرقه یا گروهی بود نه ایدئولوژی داشت و نه از کسی پولی گرفته بود، حتی مرید سید جمال هم نبود هر چند که این چنین گفته‌اند. اسدآبادی او را وسیله تحقق افکارش می‌دانست اما میرزا رضا تصمیمش را همان موقعی گرفته بود که با پهلوی دریده و کند و زنجیر در زندان عذاب می‌کشید.
میرزا رضای کرمانی، رعیتی است که تاریخ ساز شد. ناصرالدین شاه را کشت و مسیر رهایی را بازتر کرد و سرعت بخشید. روی جلد کتاب ' تاریخ بیداری ایرانیان' ناظم الاسلام، عکس میرزا رضا کرمانی با لباسی مندرس،گوشی بریده و در زنجیر ثبت شده اما با چشم‌هایی مصمم. او بر سر دار گفت من آخرین نفر نیستم. جمله‌ای که تن حاکمان را می‌لرزاند. مظفرالدین شاه از اعدام او بر حذر بود. گفته‌اند در بازجویی‌هایی که از او می‌شد گاه همه چیز را به شوخی می‌گرفت و می‌گفت ما پنج نفر بودیم؛ من و سایه‌ام و این، و دستش را به خایه‌اش می‌گرفت.
میرزا رضای کرمانی سیمای مردم عادی است که قصد یک زندگی معمولی دارد. اما جامعه او را به طغیان وادار می‌کند. انسان معمولی که هر چند نمونه‌اش در تاریخ ثبت شده،کم است اما آخرین نبوده و نیست. گاهی او را می‌بینی که از کنارت عبور می‌کنند، گاهی پشت فرمانی نشسته‌ و با خود حرف می‌زند گاه روی ریل قطار و مترو می‌نشینند...انگار که بعد از گذران قرنی در حال کثیر شدن است. جنازه‌اش در میدان مشق تهران دو روز دوام آورد اما خودش در تهران تکثیر شده: انسانی زجر کشیده، ناامید، خسته و پر از خشم.


مهدی فاتحی