✳️ "قَیلوله" (سنّتِ خوابِ نیمروزی در گرمگاه)
❇️ در متونِ کهن (ازجمله تاریخ بیهقی، قابوس‌نامه و سیاست‌نامه) بارها از "قیلوله" سخن‌رفته‌است. در این یادداشت درنگی‌کرده‌ایم دراین‌باره.
◀️ ۱- خوابِ قَیلوله ویژه‌ی نیمروز (ظهر/ دقیق‌ترش: پیش‌از ظهر/ چاشت) بوده‌است. قیلوله واژه‌ای است که صفت فاعلی آن (قائل) در قرآن (اعراف/ ۴) آمده‌است. این واژه در واژه‌نامه‌های کهنِ قرآنی (لسان‌التنزیل، ترجمان‌القرآن و المستخلص) "نیمروز خفتن" معنی شده‌است. در سیاست‌نامه نیز ضمن حکایتی درباره‌ی سلطان محمود، به "نیمروزی، وقتِ قیلوله" اشاره‌شده‌است (به‌کوشش استاد جعفر شعار، شرکت سهامی کتاب‌های جیبی، ص ۹۹).
◀️ ۲- قیلوله خوابِ کوتاه در فصولِ گرم، به‌ویژه تابستان بوده‌است. ازهمین‌رو در تاریخ بیهقی مسعودِ غزنوی (البته پیش‌از پادشاهی‌اش) برای یا به‌بهانه‌ی قیلوله و به‌قصدِ آن کارِ دیگر، به خیشخانه‌ی کذایی (خیش، کارکردی شبیه کولرِ امروزی داشته) می‌رفته‌است. همچنین بنگرید به سیاست‌نامه، ص ۹۳، ص۹۹ و نیز اسرارالتوحید، تصحیح استاد شفیعی کدکنی، انتشارات آگاه، ج ۱، ص ۲۰۸).
و این خوابِ کوتاهِ پیش‌از ظهرِ گرمگاه، رفتاری منطقی و معقولانه نیز بوده‌است؛ آن‌هم در فصل‌هایی که روزها بلند‌تر بوده و چشم‌برهم‌نهادن در میانه‌ی روز، به‌ویژه برای سحرخیزان و شب‌زنده‌داران، امری واجب. هم‌امروز نیز پیش‌از ظهر دقایقی پلک‌ها را برهم‌نهادن، ازسوی متخصصان توصیه‌می‌شود.
چنان‌که اشاره‌شد قیلوله خوابی کوتاه و درحد چرت و چشم‌برهم‌نهادنی بوده. ازهمین‌رو "مقیل" کنایه‌از زمانِ اندک و در بیتی از مثنوی، اشارتی است به دنیای فانی و ناپایدار:
ای رفیقان زین مَقیل و زان مَقال
اتّقوا انّ الهوی حیض‌الرّجال!
(مثنوی، دفتر ششم)
◀️ ۳- نکته‌ی آخر و به‌گمانم مهم‌تر آن‌که، قیلوله ادب و سنتی بوده و اجری و ثوابی نیز داشته‌است. به‌همین سبب در بوستان می‌خوانیم:
ز سنت نبینی در ایشان اثر
مگر خواب پیشین و نانِ سحر!
(به‌کوشش استاد یوسفی، انتشارات خوارزمی، ص ۱۲۶).
و در گلستان می‌خوانیم:
"یکی از ملوک بی‌انصاف پارسایی را پرسید که از عبادت‌ها کدام فاضل‌تر است؟ گفت: [ترا] خوابِ نیمروز تا در آن [یک نَفَس] خلق [را] نیازاری.
ظالمی را خفته‌دیدم نیمروز
گفتم این فتنه است خوابش برده به ...
(به‌کوشش استاد یوسفی، انتشارات خوارزمی، ص ۶۷)
در نفحات‌الانسِ جامی نیز ازقول عارفی آمده: "روزی صدوبیست رحمت از آسمان بر درویشان بارد، به‌تخصیص در وقتِ قیلوله"
(به‌کوشش استاد عابدی، انتشارات سخن، ص ۳۵۳).
و ابوسعید به‌وقت قیلوله در صومعه، سربازمی‌نهاد و صوفیان و پیروانش نیز به تبعیت از شیخ "جمله" در مسجد سربازمی‌نهادند
(اسرارالتوحید، ج ۱، ص ۳۵۳).
در "نوادر" (برگردانِ "محاضراتِ") راغب اصفهانی هم آمده:
"قوامِ روزه به سه چیز است: اکلِ صحیح، و سُحور، و قیلوله - یعنی خوابِ چاشت"
(نوادر: ترجمه‌ی کتابِ محاضرات‌الادباء و محاورات‌الشعراء و البلغاء، ترجمهٔ و تالیفِ محمدصالح قزوینی، به اهتمامِ استاد احمد مجاهد، سروش، ۱۳۷۱، ص ۳۴۵).
◀️ نقلِ عبارتی از غزالی در کیمیای سعادت، اهمیتِ این سنت را آشکارترخواهدساخت:
"باید که پیش‌از زوال قیلوله کند، که قیلوله نمازِ شب را چون سُحور باشد روزه را". و آن‌چه او درادامه آورده مهم‌تر است:
"چون قیامِ شب نباشد قیلوله کراهت بوَد، که بسیار خفتن مکروه است"
(به‌کوشش استاد خدیو جم، انتشارات علمی و فرهنگی، ج۱، ص ۲۷۶).
از سخن غزالی کاملا آشکار است که قیلوله به‌ویژه برای سبک‌تر گشتنِ خوابِ شب و درحقیقت مقدمه‌ی شب‌زنده‌داری یا سحرخیزی و عبادت بوده‌است. و اگر کسی دربندِ تهجّد نبود، قیلوله‌کردن که عملی "استحبابی" بوده، نه‌تنها به او توصیه‌نمی‌شده که حتی مکروه شمرده‌می‌شده.است.
❇️ مطلب ارسالی از: کانال « گذشته و اکنون »
@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan
❇️ در متونِ کهن (ازجمله تاریخ بیهقی، قابوس‌نامه و سیاست‌نامه) بارها از "قیلوله" سخن‌رفته‌است. در این یادداشت درنگی‌کرده‌ایم دراین‌باره.
◀️ ۱- خوابِ قَیلوله ویژه‌ی نیمروز (ظهر/ دقیق‌ترش: پیش‌از ظهر/ چاشت) بوده‌است. قیلوله واژه‌ای است که صفت فاعلی آن (قائل) در قرآن (اعراف/ ۴) آمده‌است. این واژه در واژه‌نامه‌های کهنِ قرآنی (لسان‌التنزیل، ترجمان‌القرآن و المستخلص) "نیمروز خفتن" معنی شده‌است. در سیاست‌نامه نیز ضمن حکایتی درباره‌ی سلطان محمود، به "نیمروزی، وقتِ قیلوله" اشاره‌شده‌است (به‌کوشش استاد جعفر شعار، شرکت سهامی کتاب‌های جیبی، ص ۹۹).
◀️ ۲- قیلوله خوابِ کوتاه در فصولِ گرم، به‌ویژه تابستان بوده‌است. ازهمین‌رو در تاریخ بیهقی مسعودِ غزنوی (البته پیش‌از پادشاهی‌اش) برای یا به‌بهانه‌ی قیلوله و به‌قصدِ آن کارِ دیگر، به خیشخانه‌ی کذایی (خیش، کارکردی شبیه کولرِ امروزی داشته) می‌رفته‌است. همچنین بنگرید به سیاست‌نامه، ص ۹۳، ص۹۹ و نیز اسرارالتوحید، تصحیح استاد شفیعی کدکنی، انتشارات آگاه، ج ۱، ص ۲۰۸).
و این خوابِ کوتاهِ پیش‌از ظهرِ گرمگاه، رفتاری منطقی و معقولانه نیز بوده‌است؛ آن‌هم در فصل‌هایی که روزها بلند‌تر بوده و چشم‌برهم‌نهادن در میانه‌ی روز، به‌ویژه برای سحرخیزان و شب‌زنده‌داران، امری واجب. هم‌امروز نیز پیش‌از ظهر دقایقی پلک‌ها را برهم‌نهادن، ازسوی متخصصان توصیه‌می‌شود.
چنان‌که اشاره‌شد قیلوله خوابی کوتاه و درحد چرت و چشم‌برهم‌نهادنی بوده. ازهمین‌رو "مقیل" کنایه‌از زمانِ اندک و در بیتی از مثنوی، اشارتی است به دنیای فانی و ناپایدار:
ای رفیقان زین مَقیل و زان مَقال
اتّقوا انّ الهوی حیض‌الرّجال!
(مثنوی، دفتر ششم)
◀️ ۳- نکته‌ی آخر و به‌گمانم مهم‌تر آن‌که، قیلوله ادب و سنتی بوده و اجری و ثوابی نیز داشته‌است. به‌همین سبب در بوستان می‌خوانیم:
ز سنت نبینی در ایشان اثر
مگر خواب پیشین و نانِ سحر!
(به‌کوشش استاد یوسفی، انتشارات خوارزمی، ص ۱۲۶).
و در گلستان می‌خوانیم:
"یکی از ملوک بی‌انصاف پارسایی را پرسید که از عبادت‌ها کدام فاضل‌تر است؟ گفت: [ترا] خوابِ نیمروز تا در آن [یک نَفَس] خلق [را] نیازاری.
ظالمی را خفته‌دیدم نیمروز
گفتم این فتنه است خوابش برده به ...
(به‌کوشش استاد یوسفی، انتشارات خوارزمی، ص ۶۷)
در نفحات‌الانسِ جامی نیز ازقول عارفی آمده: "روزی صدوبیست رحمت از آسمان بر درویشان بارد، به‌تخصیص در وقتِ قیلوله"
(به‌کوشش استاد عابدی، انتشارات سخن، ص ۳۵۳).
و ابوسعید به‌وقت قیلوله در صومعه، سربازمی‌نهاد و صوفیان و پیروانش نیز به تبعیت از شیخ "جمله" در مسجد سربازمی‌نهادند
(اسرارالتوحید، ج ۱، ص ۳۵۳).
در "نوادر" (برگردانِ "محاضراتِ") راغب اصفهانی هم آمده:
"قوامِ روزه به سه چیز است: اکلِ صحیح، و سُحور، و قیلوله - یعنی خوابِ چاشت"
(نوادر: ترجمه‌ی کتابِ محاضرات‌الادباء و محاورات‌الشعراء و البلغاء، ترجمهٔ و تالیفِ محمدصالح قزوینی، به اهتمامِ استاد احمد مجاهد، سروش، ۱۳۷۱، ص ۳۴۵).
◀️ نقلِ عبارتی از غزالی در کیمیای سعادت، اهمیتِ این سنت را آشکارترخواهدساخت:
"باید که پیش‌از زوال قیلوله کند، که قیلوله نمازِ شب را چون سُحور باشد روزه را". و آن‌چه او درادامه آورده مهم‌تر است:
"چون قیامِ شب نباشد قیلوله کراهت بوَد، که بسیار خفتن مکروه است"
(به‌کوشش استاد خدیو جم، انتشارات علمی و فرهنگی، ج۱، ص ۲۷۶).
از سخن غزالی کاملا آشکار است که قیلوله به‌ویژه برای سبک‌تر گشتنِ خوابِ شب و درحقیقت مقدمه‌ی شب‌زنده‌داری یا سحرخیزی و عبادت بوده‌است. و اگر کسی دربندِ تهجّد نبود، قیلوله‌کردن که عملی "استحبابی" بوده، نه‌تنها به او توصیه‌نمی‌شده که حتی مکروه شمرده‌می‌شده.است.
❇️ مطلب ارسالی از: کانال « گذشته و اکنون »
@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan
Comments
Be the first to add a comment
Log in to comment