کرونا و غم‌اندیشی
احسان ابراهیمی
https://www.zeitoons.com/74995
در دو یادداشت «کرونا و علم زدگی عرفانی» و «کرونا، ملاصدرا و معضل شر» به جنبه‌های بیرونی، فلسفی بحران کرونا اشاراتی شد. اما یکی از جنبه‌های مهمی که تحت تأثیر همه‌گیری کرونا قرار گرفته، نوع مواجهه فرد انسانی با غم برآمده از این بحران است. در این مطلب بدان خواهم پرداخت.
حال که کرونا کلیه روندهای زندگی روزمره را مختل و تعطیل کرده است و انسانهای بسیار را از معاشرت و با هم بودن مانع شده است، «غم» که هم برآمده از همین فراق از عادات روزانه است و هم برخاسته از نگرانی نسبت به آینده، مشخصه اصلی زندگی شده است. با این غم لاجرم چه باید کرد و چگونه آن را مدیریت کنیم؟ تلاش این نوشته همین راههای مدیریت غم است.
۱– هگل در خوانشی که از فلسفه رواقیون دارد می گوید آگاهی در فلسفه رواقی میان دو قطب «خودهمانستی درونی و واقعیت بیرونی» در نوسان است و همین نوسان به وجودآورنده وضع دردناکی است. (درد بی خویشتنی، نجف دریابندری ص ۲۸۳)
به دیگر سخن، اگرچه رواقیون در تقویت درون و دور شدن از واقعیت بیرونی که در کنترل فرد نیست تلاش می‌کند میزان رنج و غم را کاهش دهد اما بنا به تحلیل هگل، این تلاش برای درون‌نگری و درون‌رَوی در تصادف با واقعیت بیرونی به نوعی شکاکیت یا استیصال منجر می شود. (همان، ص ۲۸۲) از این‌رو، فلسفه رواقی در کنه و سرشت خود، ناقص و نابسنده است هرچند در تلاش برای قوی کردن درون انسانی نکات مهم و آموزنده ایی داشته باشد. اما چیزی که هگل از رواقیون گرفته و پرورانده و در ساختار نظام فلسفی‌اش به اوج رسانده مفهومی است با نام «آگاهی ناخوش» (unhappy consciousness). اساس این مفهوم بر شکاف میان آگاهی و حقیقت است و اینکه حقیقت هماره بیرون از آگاهی است و آگاهی برای رسیدن به حقیقت باید از خود برون رود و این برون رفتن از خود، ناخوشایند است. پس آگاهی همیشه ناخوش است. (همان، ص ۲۸۳)
«به نظر هگل، آگاهی ناخوش حالتی است که بر اثر «درون تابی» (Reflexion) عارض انسان می شود؛ یعنی با تابش آگاهی به دورن خود، … حال ناخوشی گریبانگیر انسان می شود که در زندگی عملی او هم انعکاس می یابد.» (ص ۲۸۴)
خواه با این خوانش هگل از فلسفه رواقی و نهایتاً جایگاه فلسفی «آگاهی ناخوش» هم‌داستان باشیم خواه مخالف، ناخوشی از منظر هگل ویژگی درون زاد آگاهی است و این ناخوشی هماره همراه شخص خودآگاه هست. کسی که از جایگاه فلسفی خود هم در آفرینش و هم در جهان زندگی روزمره آگاه است و بدان اندیشیده (حتی اگر به نقطه یقینی و قطعی نرسیده باشد) همیشه ناخوش است و این ناخوشی نشانه و شناسه تلاش برای خودآگاهی است. به این معنا، دورانی که غمی چون غم فراگیری کرونا بر جهان سایه انداخته، فرصتی است برای خودنگری و به قول هگل «درون‌تابی» امری که خود منجر به دانش ناخوش می شود و غم زودگذر و روبنایی را تبدیل به غمی فلسفی و مداوم اما مبتنی بر خودآگاهی می کند.
۲– یکی از اصلی‌ترین آموزه‌های عرفان ایرانی/اسلامی فراروی و ترک روزمره و عادات آن و تلاش برای جداشدن از آمیختگی محض و صرف با زندگی عادیست.این بیت صریح حافظ که می گوید:
از خلاف آمد عادت بطلب کام، که من / کسب جمعیت از آن زلف پریشان کردم
متن کامل در زیتون:
احسان ابراهیمی
https://www.zeitoons.com/74995
در دو یادداشت «کرونا و علم زدگی عرفانی» و «کرونا، ملاصدرا و معضل شر» به جنبه‌های بیرونی، فلسفی بحران کرونا اشاراتی شد. اما یکی از جنبه‌های مهمی که تحت تأثیر همه‌گیری کرونا قرار گرفته، نوع مواجهه فرد انسانی با غم برآمده از این بحران است. در این مطلب بدان خواهم پرداخت.
حال که کرونا کلیه روندهای زندگی روزمره را مختل و تعطیل کرده است و انسانهای بسیار را از معاشرت و با هم بودن مانع شده است، «غم» که هم برآمده از همین فراق از عادات روزانه است و هم برخاسته از نگرانی نسبت به آینده، مشخصه اصلی زندگی شده است. با این غم لاجرم چه باید کرد و چگونه آن را مدیریت کنیم؟ تلاش این نوشته همین راههای مدیریت غم است.
۱– هگل در خوانشی که از فلسفه رواقیون دارد می گوید آگاهی در فلسفه رواقی میان دو قطب «خودهمانستی درونی و واقعیت بیرونی» در نوسان است و همین نوسان به وجودآورنده وضع دردناکی است. (درد بی خویشتنی، نجف دریابندری ص ۲۸۳)
به دیگر سخن، اگرچه رواقیون در تقویت درون و دور شدن از واقعیت بیرونی که در کنترل فرد نیست تلاش می‌کند میزان رنج و غم را کاهش دهد اما بنا به تحلیل هگل، این تلاش برای درون‌نگری و درون‌رَوی در تصادف با واقعیت بیرونی به نوعی شکاکیت یا استیصال منجر می شود. (همان، ص ۲۸۲) از این‌رو، فلسفه رواقی در کنه و سرشت خود، ناقص و نابسنده است هرچند در تلاش برای قوی کردن درون انسانی نکات مهم و آموزنده ایی داشته باشد. اما چیزی که هگل از رواقیون گرفته و پرورانده و در ساختار نظام فلسفی‌اش به اوج رسانده مفهومی است با نام «آگاهی ناخوش» (unhappy consciousness). اساس این مفهوم بر شکاف میان آگاهی و حقیقت است و اینکه حقیقت هماره بیرون از آگاهی است و آگاهی برای رسیدن به حقیقت باید از خود برون رود و این برون رفتن از خود، ناخوشایند است. پس آگاهی همیشه ناخوش است. (همان، ص ۲۸۳)
«به نظر هگل، آگاهی ناخوش حالتی است که بر اثر «درون تابی» (Reflexion) عارض انسان می شود؛ یعنی با تابش آگاهی به دورن خود، … حال ناخوشی گریبانگیر انسان می شود که در زندگی عملی او هم انعکاس می یابد.» (ص ۲۸۴)
خواه با این خوانش هگل از فلسفه رواقی و نهایتاً جایگاه فلسفی «آگاهی ناخوش» هم‌داستان باشیم خواه مخالف، ناخوشی از منظر هگل ویژگی درون زاد آگاهی است و این ناخوشی هماره همراه شخص خودآگاه هست. کسی که از جایگاه فلسفی خود هم در آفرینش و هم در جهان زندگی روزمره آگاه است و بدان اندیشیده (حتی اگر به نقطه یقینی و قطعی نرسیده باشد) همیشه ناخوش است و این ناخوشی نشانه و شناسه تلاش برای خودآگاهی است. به این معنا، دورانی که غمی چون غم فراگیری کرونا بر جهان سایه انداخته، فرصتی است برای خودنگری و به قول هگل «درون‌تابی» امری که خود منجر به دانش ناخوش می شود و غم زودگذر و روبنایی را تبدیل به غمی فلسفی و مداوم اما مبتنی بر خودآگاهی می کند.
۲– یکی از اصلی‌ترین آموزه‌های عرفان ایرانی/اسلامی فراروی و ترک روزمره و عادات آن و تلاش برای جداشدن از آمیختگی محض و صرف با زندگی عادیست.این بیت صریح حافظ که می گوید:
از خلاف آمد عادت بطلب کام، که من / کسب جمعیت از آن زلف پریشان کردم
متن کامل در زیتون:
Comments
Be the first to add a comment
Log in to comment