آشنایی زدایی
آشنایی زدایی در اصطلاح به معنی ساختن پدیده ها در هنر است.به این معنی که هنرمند در اثر خود،به گونه ای نامعمول به پدیده ها بنگرد و آن ها را غیر از آنچه که متعارف است توصیف کند و و در نتیجه پدیده ها را از حوزه ی آگاهی روزمره خارج کند.برای مثال مثال،در شعر زیر از بیدل دهلوی،واژگان آشنایی هم چون : گرم،نوید،سروش،شکست،رنگ،دوش،شمع،عبرت،انجمن،بالیدن و جوش به صورت زیر به کار رفته است :
گرم نوید کیست سروش شکست رنگ؟
کز خویش رفته ایم به دوش شکست رنگ
مانند دود شمع،در این عبرت انجمن بالیده ایم
لیک ز جوش شکست رنگ
در این شعر،واژگان آشنا و ساده ی مذکور،در ساختاری پیچیده و دشوار بیان شده اند و خواننده را وا می دارد تا دوباره و چند باره به واژه ها بنگرد و برای دریافت معنی شعر،معنی هر واژه و رابطه ی آن ها را با یکدیگر به دست آورد.حتی برخی از ساخت های ادبی و مجازی زبان،دستخوش خودکارشدگی شده اند،برای نمونه عبارت های زیادی هم چون " چه قیافه ی بانمکی دارد " و ... را شنیده ایم اما هرگز متوجه وجود حس آمیزی یا تشبیه در آن ها نمی شویم.یکی از سویه های مهم آشنایی زدایی در شعر،غرابت زبانی اثر و نامتعارف بودن روش بیان است.
آشنایی زدایی در شعر به صورت های گوناگونی شکل می گیرد :
۱-آشنایی زدایی در حوزه قاموسی : کلمه ای در جایی به کار رود که خلاف انتظار خواننده یا شنونده باشد .
۲-آشنایی زدایی در نحو زبان : که ذهن خواننده به طور منطقی به سمتی کشیده می شود و سپس با اشاره ای و نکته ای،ناگهان نظر خواننده را به مستثنایی جلب می کند که معنی قبلی را از اساس،دگرگون سازد.
آشنایی زدایی در شعر،از طریق هنجار گریزی صورت می گیرد.
- مریم یوسف زاده
@molavi_asar_o_afkar@ferdosesokhan