الکِندی(۱۸۵–۲۵۶ هجری)
 
محمدامین مروتی
 
ابویوسف یعقوب بن اسحاق الکِنْدی، مترجم نهضت ترجمه، ریاضی‌دان، منجم، موسیقی‌دان و اولین فیلسوف عرب بود که کوشید افکار افلاطون و ارسطو را با اسلام تطبیق دهد و مبدع فلسفه اسلامی شود.
وی از قبیله کنده متعلق به جنوب عربستان بود و در کوفه متولد شد و در بغداد پرورش یافت.
پدرش، اسحق بن الصباح، در عصر مهدی، هادی و رشید، امیر کوفه و از متمولین بود.
 الکندی محبوب دربار مأمون و معتصم بود و او را به معلمی احمد پسر معتصم گماشته بودند؛ امّا مغضوب متوکل قرار گرفت و علّتش اختلاف مسلک او با مسلک متوکل بود و پس از ضرب و شتم، کتابخانه‌اش مصادره شد و در سال ۲۵۲ درگذشت.
شمار تألیفات او را تا حدود ۲۷۰ مجلّد نوشته‌اند.
 
یوستینیانوس، امپراطور روم شرقی در 529 م طی فرمانی تدریس فلسفه را در آتن ممنوع کرد و آکادمی ها رابست. در نتیجه فلاسفه به دربار ساسانیان و خسرو انوشیروان و دانشگاه گندی شاپور روی آوردند و این آغاز ارتباط ایرانیان با فلسفه یونانی بود.
بعد از آن در زمان هارون و مامون، به واسطه دست بالای معتزله نسبت به اشاعره، نهضت ترجمه آثار یونانی را داریم. سرچشمه مشکل اشاعره و متصوفه با فلسفه از همین جاست.
 
فلسفه اولی:
وی در نامه اش به معتصم عباسی، موسوم به "در الفلسفة الاولی" کوشیده مبانی فلسفه ارسطویی را بازگوید و نخست می گوید:
«فلسفه علم به حقایق اشیاء به اندازه توانایی انسان است.»
شریف‌ترین فلسفه و برترین نوع آن، فلسفه اولی، یعنی فلسفه‌ای است که علم به نخستین حقیقت و علم به علّت همهٔ حقایق است. چون هلم به علت شریف تر از علم به معلول است. بنابراین کندی فلسفه اولی را «علم به علّةالعلل» تعریف می‌کند و بدین ترتیب به مشرب ارسطو نزدیک می‌شود.
الکندی در مورد تلفیق افکار ارسطو با اسلام، نسبت به فارابی "فضل تقدم" دارد اما چون بیان بلیغ و روشنی ندارد، این فارابی است که ملقب به "معلم ثانی" می شود. معلم اول هم ارسطو بود. شاید اشکال کار الکندی در ترجمه تحت اللفظی از کارهای ارسطو باشد و همین فضل تقدم، در عین حال، سبب دشواری کار او هم بوده است.
 
نفی قدیم بودن ماده:
هیولا در خارج وجود ندارد و در نفس متمثل نمی شود، چون هر موجودی مصور به صورت است.
ارسطو ماده را قدیم می داند ولی خالق نمی داند و خدا را عقل کل یا خالص و غیرمادی می داند و کندی قدیم بودن عالم را شرک می داند، زیرا ازلی نیاز به علت ندارد. ارسطو از خدا به عنوان محرک اول و افلاطون به عنوان صانع و مبدع اول تعبیر می کند و کندی هر دو را با هم جمع می کند: محرک و مبدع اول.
جرم یا ماده ازلی نیست چون جنس و فصل دارد و هر چه جنس و فصل دارد متناهی است نه نامتناهی. استدلال او چنین است. اگر عالم نامتناهی باشد، می توان تکه ای از آن برداشت. در این صورت آنچه می ماند یا متناهی است یا نامتناهی. اگر نامتناهی باشد و ما این تکه جدا شده را بدان بیفزاییم، بر اساس محاسبات ریاضی باید چیزی بزرگتر از نامتناهی بشود که محال است. و محال است هر دو نامتناهی باشند چون نسبت به هم کم دارند. و محال است پاره کوچکتر با پاره بزرگتر مساوی باشد.[1] ومحال است جزء و کل مساوی باشند.
جرم دارای کون و فساد است چون جنس و فصل دارد و دگرگونی می پذیرد ولی ازلی، ابدی هم هست و کون و فساد ندارد.
 
شناخت تجربی و عقلی:
پرسش از "ما" پرسش از ماهیت و چیستی و جنس است. پرسش از"ایُّ" (کدام)، پرسش از فصل است. پرسش از ما و ایّ با هم، پرسش از نوع است و پرسش از "لمَّ" (چرا) پرسش از غایت است.
دریافت انسان یا تجربی(نزدیک به ما و دور طبیعت) است یا عقلی و نزدیک به طبیعت اشیا. فلسفه به دنبال دریافت عقلی و ماهیت و کلیات اشیا یعنی نوع و جنس و فصل آن هاست و نیازی به تجربه ندارد. پس در فلسفه اولی نباید به تمثیل و حس و اقناع متوسل شویم بلکه باید برهان بیاوریم.
نفس عاقل مستفاد است و عقل بالفعل نفس را از قوه به فعل درمیآورد.
 
اثبات خالق:
در بخش سوم کندی می گوید چیزی علت(آفریننده) ذات خود باشد. بیرون از دو حالت نیست:
یاعلت ذاتی است یا بیرون از ذات. شیء نمی تواندهم  علت باشد و هم معلول خود.
 این علت اگر در ذات باشد، باید هر موجودی علت موجود دیگر باشد، ولی سلسله این علل نمی تواند تا بی نهایت باشد. پس باید علت خارج از ذات باشد.
سایر وحدت ها بالعرض است جز وحدت حق که بالذات است.
 
منبع:
 نامه کندی به معتصم بالله در فلسفه اولی، ترجمه احمد آرام، انتشارات صدا و سیما 1360
 
2 آبان 1405

[1] این در حالی است که در تعریف بی نهایت گفته اند مقداری که هم نصف خودش است و هم دو برابر خود و این تناقض نیست.