✳️ چگونگی شکل گیری زبان رمز و تمثیل:

تصور کنید شخصی با دیدن منظره یی بسیار زیبا و مست کننده یا با دیدن چهرۀ فریبندۀ معشوقۀ زیبارویش چنان به هم ریزد که اگر بخواهد آن حالت قلبیش را توصیف کند
از یافتن واژه های مناسب عاجز ماند اما چون می داند که شراب و باده را هر که بنوشد مست و مدهوش می گردد
ناگاه- و بسا شاید ناخواسته- از این واژه کمک می گیرد و یک جملۀ تشبیهی می سازد مثلاً:

"چشمهای یارم مرا از خود بیخود کرد انگار که شراب خورده باشم."

حال! زبان پویای جامعه این تشبیه را چنان سریع در افواه مردم به چرخش و گردش در می آورد که دیگر مردم به ساختن تشبیه راضی و قانع نمی شوند لذا اقدام به ساختن تمثیل و استعاره می کنند مثلاً می گویند:

"هرکه از بادۀ چشمان زیبارویان ننوشد لذت مستی را در نیابد."

یا:
دو چشمونش پیاله پر ز می بی
دو زلفونش خراج ملک ری بی(باباطاهر)

با این تشبیه و تمثیل و استعاره می خواهند آن احساسات و عواطف و هیجانات غیرقابل ترجمه را بنوعی به زبان عامه نزدیکتر کنند.

حال! عارف یا شاعر گاهی پا از این فراتر نیز می گذارد چون می داند دیگر مردم با این زبان آشنا گشته اند بنابراین نیازی نمی بینند که باده و شراب یا هر واژۀ دیگر را در قالب تشبیه و تمثیل به کار برند از همین رو آن واژه ها را مستقیما و بدون واسطه یعنی در واقع به صورت رمز و سمبل به کار می گیرند چنانکه از جملۀ آن شاعران حافظ بزرگ می فرماید:

ساقی بیار باده که ماه صیام رفت
در ده قدح که موسم ناموس و نام رفت...

هنر زاییدۀ تبدیل ادراکات آسمانی به زبان زمینی است. به قول مولانا:
... آن را در باطن نامی نیست اما چون از باطن سوی ناودان زبان، آن آب معنی روان شود و افسرده گردد نقش و عبارت شود این جا نامش کفر و ایمان و خوب و بد شود.(فیه ما فیه)

چون همه چیز مظهر خدا و رمز و تمثیلی از وجود اوست
لذا عارف و یا شاعر با اکراه و زحمت از این الفاظ استفاده نمی کند بلکه زبان عادی خود را به کار می برد
اما گاهی اوقات مردم عامه آن را زبانی غیرعادی و سمبلیک و مبهم می پندارند.
عارف الفاظ رمزی را برنمی گزیند تا دریافتها و عواطف خود را بیان کند
بلکه دریافتهایش را وقتی می خواهد به زبان و بیان در بیاورد این دریافتها و عواطف است که الفاظ و قالب زبان را انتخاب می کند:

هر چه گوید مرد عاشق بوی عشق
از دهانش می جهد در کوی عشق

گر بگوید فقه فقر آید همه
بوی فقر آید از آن خوش دمدمه

ور بگوید کفر دارد بوی دین
آید از گفت شکش بوی یقین

(اشعار از مثنوی دفتر اول)

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan