✅ چند بیتِ پرآوازه اما الحاقی شاهنامه:

بیت بسیار پرآوازه‌ای هست که همواره آن را از فردوسی دانسته­ اند؛ اما بی­‌گمان و بی هیچ تردیدی سرودهٔ او نیست. آن بیت چنین است:

«چنین گفت پیغمبر راستگوی
ز گهواره تا گور دانش بجوی»

این بیت را بر سردرِ بسیاری از آموزشگاه­‌ها و دانشگاه­‌ها می­‌نویسند؛ امّا از فردوسی نیست و مصراع دوم آن را کسی به نام «فخر الاسلام ذاکری» در سال ۱۳۱۵ هجری‌قمری به نظم کشیده است. سرایندهٔ مصراع نخست آن هنوز ناشناخته است.

بیت بسیار آشنای:

«که رستم یلی بود در سیستان
منَش کرده­‌ام رستم داستان»

در هیچ­‌کدام از دست­نویس­‌های کهن شاهنامه دیده نمی­‌شود؛ حتّی در چاپ­‌های غیرعلمی شاهنامه هم نمی­‌توانید آن را بیابید. این بیت در طومار و مجلس­ های نقالی و داستان­گویی شفاهی آمده است. کهن­‌ترین جایی که من توانسته­‌ام نشانی از این بیت بیایم، در نسخهٔ «طومار نقالان هفت ­لشکر» است که در سال ۱۲۹۹ نوشته شده است، بی­‌آن­که در آنجا گفته شده باشد که این بیت از فردوسی است.

بیت:

«بسی رنج بردم در این سال سی
عجم زنده کردم بدین پارسی»

در ۴ دست­نویس از ۱۵ دست­نویسی که پایهٔ ویرایش آقای خالقی مطلق بوده است، دیده می­‌شود و در ۱۱ نسخه­ ی دیگر و نیز در دست­نویس کهن شاهنامه­ی کتابخانهٔ «سن­ژوزف» نیامده است.

بیت بسیار گَزاینده و پستِ:

«زن و اژدها هر دو در خاک بِهْ
جهان، پاک از این هر دو ناپاک بِهْ»

در هیچ دست­نویسی از دست­نویس­‌های کهن شاهنامه دیده نمی­‌شود و بی­‌گمان از فردوسی نمی­‌تواند باشد. در برخی از دست­نویس­ های نزدیک به زمان ما و نیز چاپ­های غیرعلمی شاهنامه، این بیت را در «داستان سیاوش» گنجانده­ اند. کهن­‌ترین جایی که من توانسته­‌ام نشانی از این بیت بیابم، در یکی از دست­نویس­ های «گرشاسپ­نامه»ی اسدی توسی است که در سال ۸۶۰ هجری نوشته شده است. حتّی ویرایشگر «گرشاسپ­نامه»- حبیب یغمایی- هم این بیت را به حاشیه برده و شایسته ندانسته است که در متن کتاب اسدی توسی آورده شود. پیداست که این بیت از سدهٔ نهم به این سو، زبانزد شده است.

دو بیت:

«به روز نبرد آن یل ارجمند
به شمشیر و خنجر به گرز و کمند
برید و درید و شکست و ببست
یلان را سر و سینه و پا و دست»،

که آن را یکی از زیباترین نمونه­‌های آرایهٔ ادبی می­‌دانند و گمان می­‌کنند که از شاهنامه است، سرودهٔ فردوسی نیست و در هیچ دست­نویس کهنی از شاهنامه نیامده است.

همواره خواست و پسند شاهنامه­ خوان­ها چنین بوده است که همه­ ی روایت­‌های ملّی و پهلوانی ایران باید در کتابی به نام «شاهنامه» گردآوری شود و آن کتاب هم به نام و سرودهٔ فردوسی باشد. بر اثر چنین برداشتی است که گذشتگان ما داستان­ها و منظومه ­هایی را به شاهنامه می­‌افزودند که سرودهٔ فردوسی نبود.
نمی­‌توان ناگفته گذاشت که بسیاری از بیت­ های افزوده­ شده به شاهنامه، از دید ادبی، زیبا و استوارند؛ چون شمار بسیاری از کاتبان شاهنامه، مردمان خوش­‌ذوق و بااستعدادی بوده­‌اند که بر اثر نوشتن چندین و چند بارهٔ شاهنامه، این توانایی را یافته ­اند که بیت یا بیتهایی نزدیک به سخن فردوسی، به نظم بکشند و بسیاری را به این گمان بیفکنند که آن بیت­‌ها سرودهٔ فردوسی است.

- دکتر سجاد آیدنلو

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan

Comments

Be the first to add a comment