مرحوم جمالزاده در مورد نکوهش عادتهای مذموم هموطنانش نوشته های قابل توجهی دارد. در بخشی از کتاب «دارالمجانین» درباره عادتهای متضاد یک ایرانی می آورد:

"در دو گوشه باغ دو تخت برای آقا آماده می شد؛ روی یکی سجاده و تسبیح با هزار خضوع و دعا و روی دیگری بساط عرق با مزه ماست و خیار!

و در کتاب خلقیات ما ایرانیان:

"با همه قیافه که به خود می گیرند هیچ کار دنیا را به جد نمی گیرند مگر در سه مورد مخصوص: یکی شکم، یکی کیسه و یکی تنبان. وقتی پای این سه چیز به میان می آید یوسف را به کلافی و خدا را به خرمایی می فروشند. چطور می خواهی دلم به حال این مردم دوز و کلکی مزاج نسوزد که برای حل و فصل معضلات امور و مشکلات دنیا تنها به سه طریقه معتقدند: ماست مالی، سرهم بندی و ساخت و پاخت. این هر سه از مبتکرات فکر بدیع و از کشفیات قریحه سرشار خودشان است و در این میدان الحق که گوی سبقت را از جهان و جهانیان ربوده اند."

ژان شاردن تاجر و جهانگرد فرانسوی عصر صفویه می گوید:

"ایرانیان بیش از هر چیز می خواهند زندگی کنند و خوش باشند. بسیار مخفی کار و متقلب اند و بزرگترین متملقین عالم اند. به غایت دغل کار و دروغگو و..."

سِر پِرسی سایکس در کتاب «هشت سال در ایران» آورده‌ است که:

"بی صفتی ایرانیان بدبختانه در میان خودشان ضرب المثل است. از تمام صفاتی که سیرت ایرانی را تشکیل می دهند بعد از خودخواهی بی حد، حرص پایدار در کسب مال و جمع ثروت از راه حلال و غیر حلال است."

ژان لارتگی روزنامه نگار فرانسوی در کتاب «ویزا برای ایران»(۱۹۶۲) مینویسد:

"ایرانیان کهنه کار و نکته سنح هستند، ذوق توطئه دارند و برای پذیرایی های رسمی ساخته شده اند. ایرانی مدام عاشق آشوب و اغتشاش و درهم و برهمی بوده است و خوشی او در این است که داد و فریاد راه می اندازد و هوچی گری می کند؛ یکنفر را، هرکه می خواهد توانا و نیرومند و رستم دستانش بخواند اما در عین حال در دل دشنامش بدهد و آهسته یا قاه قاه بخندد و خلاصه همان صحنه کمدی خنده دار را بازی کند که مظهر زندگی ایرانیان است. ما فرنگی ها وقتی در حق کسی، چیزی می گوییم سخت و استوار مقصودمان تحسین از اوست در صورتی که در ایران چنین آدمی را احمق و نادان می خوانند و وقتی می خواهند از او تعریف کنند می گویند خیلی نرم است!"

میرزا آقا خان کرمانی(از پیشگامان نهضت بیدارگری ایرانیان) در روزنامه شفق مورخ ۶ شهریور ۱۳۱۱ شمسی نوشته است:

"پای بند هیچ یک از تکلفات اخلاقی نیستند...جز پر کردن شکم و اطفای شهوات مشئوم. از زندگی چیزی نمی فهمند. دروغ می گویند و فریب می دهند و مانند خاکشیر به هر مزاجی می سازند. در مقابل هر زور یا باری تسلیم می شوند و این کار را زبر و زرنگی می دانند. از خود رأی و اختیار زیادی ندارند. امروز از چیزی تعریف می کنند و فردا با لحن زننده همان چیز را تکذیب می کنند. مبالغه و خوش آمد گویی را به جایی می رساند که مقام فرشتگان را به یک نفر می دهند و لحظه ای بعد همان شخص را مجسمه وقاحت و جانشین ابلیس می خوانند..."

آخرش هم این را بگویم دوست عزیز: با شما درصد استثنایی کار ندارم، اصلا بیایید قرار بگذاریم که هر وقت قضیه واقعا برایتان گران تمام شد خودتان را جز همان اقلیت استثنایی بدانید در این صورت حداقل سخنانم را راحت تر خواهید خواند. اصلا می دانید چیست؟ مخاطبم شما نیستید بزرگوار و منظورم هموطن سمت راستی یا بغل دستی تان است! شما خودتان را اصلا ناراحت نکنید.






(چرا درمانده ایم: جامعه شناسی خودمانی | نویسنده: حسن نراقی، نشر اختران )
@renaissancetranslate