✳️آرایه ی استخدام در ادبیات چیست؟ (1)
❇️ دکترمجید محسنی وادقانی
❇️ «استخدام» آرایه‌ای است که کمتر به آن توجه شده و ازآنجا که تشخیص و توضیح آن کمی دشوار می‌نماید، ادیبان و شاعران پیرامون آن کمتر سخن گفته‌اند. البته شاعران و شعردوستان و آنان که در نقد و تفسیر شعر یدِ طولایی دارند، به کاربرد آن در شعر توجه داشته و از درکِ آن لذت می‌برند. گاهی نیز این آرایۀ ادبی با آرایۀ ایهام اشتباه شده و آن را با ایهام از یک خانواده می‌دانند.
◀️ آرایه «استخدام» به تعبیر ساده و روان هنگامی در سخن (نظم یا نثر) ایجاد می‌شود که نویسنده یا شاعر واژه‌ای را که دارای دو معنای متفاوت باشد، به گونه‌ای به کار می‌گیرد که به هر دو معنای آن در جمله نیاز باشد، و اگر یکی از آن معانی را حذف کنیم معنای جمله ناقص خواهد شد. همین جاست که تفاوت آن با ایهام آشکار می‌شود چرا که در ایهام هرچند واژه دارای دو یا چند معنا باشد، تنها یکی از معانی آن جمله را کامل‌کرده و و با انتخابِ یک معنی نقصی در جمله ایجاد نمی‌شود.
◀️ هرچند آرایۀ استخدام به گونه‌های مختلفی در کلام خود را نشان می‌دهد اما بیشترین و زیباترین نمودِ آن در تشبیه خلق می‌شود و علت آن نیز آشکار است، چراکه تشبیه دارای دو سوی است: مُشبّه و مُشبّه‌به، و شاعر برای ارتباط میان این دو، به ویژگی و مفهومی نیازمند است که در هر دو سوی تشبیه مشترک باشد که همان وجهِ‌شَبَه است. البته این ویژگی می‌بایست در مُشبّه‌به قوی‌تر و شناخته شده‌تر باشد. اما شاعر گاه از این فراتر رفته و به گونه‌ای هنری و زیبا و خلاقانه برای تشبیهِ خود وجهِ‌شَبَهی انتخاب می‌کند که اشتراک آن با دو سوی تشبیه تنها در لفظ است و نه در معنا. در واقع شاعر با این کار مخاطب را به نوعی فریب داده و ذهن او را با وجهِ‌شَبَهی درگیر می‌کند که معنی مشترکی با دوسوی تشبیه ندارد و تنها در لفظ این اشتراک دیده می‌شود.
◀️ برای توضیحِ بیشترِ موضوع به مثال زیر از سعدی توجه کنید:
بازآ که در فراقِ تو چشمِ امیدوار
چون گوشِ روزه‌دار بر اللهُ‌اکبر است
◀️ شاعر چشمِ انسانِ امیدوار را به گوشِ انسانِ روزه‌دار شبیه کرده است. وجهِ‌شَبَه این تشبیه «برالله‌اکبربودن (توجه خاص به اللهُ‌اکبر) است». این ویژگی در گوشِ انسانِ روزه‌دار واضح و آشکار است، چرا که انسانِ روزه‌دار هنگام مغرب برای افطار منتظرِ اذان و درانتظارِ شنیدنِ اللهُ‌اکبر است، اما چشم چگونه می‌تواند بر اللهُ‌اکبر باشد. در بررسی معنای شعر اگربخواهیم «بر اللهُ‌اکبر بودنِ چشم» را همان معنای قبلی بگیریم به نتیجه نمی‌رسیم چرا که اللهُ‌اکبر اذان شنیدنی است و دیدنی نیست. البته با کمی تأمل و جستجو در می‌یابیم که منظورِ شاعر از اللهُ‌اکبر برای چشم تنگۀ اللهُ‌اکبر است که در شمالی‌ترین نقطۀ شهرِ شیراز واقع شده و همان جایی است که امروزه «دروازه قرآن» نیز در آنجا قرار دارد.
◀️ با دریافتن معنای دیگرِ اللهُ‌اکبر ، معنای بیت آشکار می‌شود. یعنی چشمِ انسانِ امیدوار در انتظار آمدن تو به تنگۀ اللهُ‌اکبر خیره مانده است تا تو از آنجا بازگردی، مانند روزه‌داری که بابیتابی منتظر شنیدن اللهُ‌اکبرِ اذان است تا روزۀ خود را افطار کند.
◀️ می‌بینید که در این بیت ما مجبوریم برای معنی کردن بیت هر دو معنیِ متفاوتِ اللهُ‌اکبر را به کار ببریم و اگر بخواهیم تنها به یک معنا اکتفا کنیم به بیراهه رفته و به معنای درستی نمی‌رسیم.
به نمونۀ دیگری از سعدی توجه کنید:
شنیدم که جشنی مُلوکانه ساخت
چو چنگ، اندر آن بزم، خلقی نواخت
◀️ در این بیت نیز یک تشبیه وجود دارد. شاعر خلق (مردم) را به چنگ تشبیه می‌کند و می‌گوید: او(میزبان) مردم را مانند چنگ نواخت. همانگونه که می‌دانید وجهِ‌شَبَه در این تشبیه نواختن است اما نواختنِ مردم یعنی نوازش‌کردن و نواختنِ چنگ یعنی ساززدن. در واقع نواختن به دو معنا به کار رفته: «نوازش کردن» و «ساززدن»، که شاعر معنای نوازش‌کردن را برای مُشبّه و معنای ساز زدن را برای مُشبّه‌به به‌کار برده است.
ادامه دارد... .
@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan
👇👇👇👇
❇️ دکترمجید محسنی وادقانی
❇️ «استخدام» آرایه‌ای است که کمتر به آن توجه شده و ازآنجا که تشخیص و توضیح آن کمی دشوار می‌نماید، ادیبان و شاعران پیرامون آن کمتر سخن گفته‌اند. البته شاعران و شعردوستان و آنان که در نقد و تفسیر شعر یدِ طولایی دارند، به کاربرد آن در شعر توجه داشته و از درکِ آن لذت می‌برند. گاهی نیز این آرایۀ ادبی با آرایۀ ایهام اشتباه شده و آن را با ایهام از یک خانواده می‌دانند.
◀️ آرایه «استخدام» به تعبیر ساده و روان هنگامی در سخن (نظم یا نثر) ایجاد می‌شود که نویسنده یا شاعر واژه‌ای را که دارای دو معنای متفاوت باشد، به گونه‌ای به کار می‌گیرد که به هر دو معنای آن در جمله نیاز باشد، و اگر یکی از آن معانی را حذف کنیم معنای جمله ناقص خواهد شد. همین جاست که تفاوت آن با ایهام آشکار می‌شود چرا که در ایهام هرچند واژه دارای دو یا چند معنا باشد، تنها یکی از معانی آن جمله را کامل‌کرده و و با انتخابِ یک معنی نقصی در جمله ایجاد نمی‌شود.
◀️ هرچند آرایۀ استخدام به گونه‌های مختلفی در کلام خود را نشان می‌دهد اما بیشترین و زیباترین نمودِ آن در تشبیه خلق می‌شود و علت آن نیز آشکار است، چراکه تشبیه دارای دو سوی است: مُشبّه و مُشبّه‌به، و شاعر برای ارتباط میان این دو، به ویژگی و مفهومی نیازمند است که در هر دو سوی تشبیه مشترک باشد که همان وجهِ‌شَبَه است. البته این ویژگی می‌بایست در مُشبّه‌به قوی‌تر و شناخته شده‌تر باشد. اما شاعر گاه از این فراتر رفته و به گونه‌ای هنری و زیبا و خلاقانه برای تشبیهِ خود وجهِ‌شَبَهی انتخاب می‌کند که اشتراک آن با دو سوی تشبیه تنها در لفظ است و نه در معنا. در واقع شاعر با این کار مخاطب را به نوعی فریب داده و ذهن او را با وجهِ‌شَبَهی درگیر می‌کند که معنی مشترکی با دوسوی تشبیه ندارد و تنها در لفظ این اشتراک دیده می‌شود.
◀️ برای توضیحِ بیشترِ موضوع به مثال زیر از سعدی توجه کنید:
بازآ که در فراقِ تو چشمِ امیدوار
چون گوشِ روزه‌دار بر اللهُ‌اکبر است
◀️ شاعر چشمِ انسانِ امیدوار را به گوشِ انسانِ روزه‌دار شبیه کرده است. وجهِ‌شَبَه این تشبیه «برالله‌اکبربودن (توجه خاص به اللهُ‌اکبر) است». این ویژگی در گوشِ انسانِ روزه‌دار واضح و آشکار است، چرا که انسانِ روزه‌دار هنگام مغرب برای افطار منتظرِ اذان و درانتظارِ شنیدنِ اللهُ‌اکبر است، اما چشم چگونه می‌تواند بر اللهُ‌اکبر باشد. در بررسی معنای شعر اگربخواهیم «بر اللهُ‌اکبر بودنِ چشم» را همان معنای قبلی بگیریم به نتیجه نمی‌رسیم چرا که اللهُ‌اکبر اذان شنیدنی است و دیدنی نیست. البته با کمی تأمل و جستجو در می‌یابیم که منظورِ شاعر از اللهُ‌اکبر برای چشم تنگۀ اللهُ‌اکبر است که در شمالی‌ترین نقطۀ شهرِ شیراز واقع شده و همان جایی است که امروزه «دروازه قرآن» نیز در آنجا قرار دارد.
◀️ با دریافتن معنای دیگرِ اللهُ‌اکبر ، معنای بیت آشکار می‌شود. یعنی چشمِ انسانِ امیدوار در انتظار آمدن تو به تنگۀ اللهُ‌اکبر خیره مانده است تا تو از آنجا بازگردی، مانند روزه‌داری که بابیتابی منتظر شنیدن اللهُ‌اکبرِ اذان است تا روزۀ خود را افطار کند.
◀️ می‌بینید که در این بیت ما مجبوریم برای معنی کردن بیت هر دو معنیِ متفاوتِ اللهُ‌اکبر را به کار ببریم و اگر بخواهیم تنها به یک معنا اکتفا کنیم به بیراهه رفته و به معنای درستی نمی‌رسیم.
به نمونۀ دیگری از سعدی توجه کنید:
شنیدم که جشنی مُلوکانه ساخت
چو چنگ، اندر آن بزم، خلقی نواخت
◀️ در این بیت نیز یک تشبیه وجود دارد. شاعر خلق (مردم) را به چنگ تشبیه می‌کند و می‌گوید: او(میزبان) مردم را مانند چنگ نواخت. همانگونه که می‌دانید وجهِ‌شَبَه در این تشبیه نواختن است اما نواختنِ مردم یعنی نوازش‌کردن و نواختنِ چنگ یعنی ساززدن. در واقع نواختن به دو معنا به کار رفته: «نوازش کردن» و «ساززدن»، که شاعر معنای نوازش‌کردن را برای مُشبّه و معنای ساز زدن را برای مُشبّه‌به به‌کار برده است.
ادامه دارد... .
@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan
👇👇👇👇
Comments
Be the first to add a comment
Log in to comment