❄️🌨 "زمستان و برف در ادبیات فارسی"
"بخش دوم"
▪️در ستایش و نکوهش زمستان:
در تمدن‌های اولیه و قدیم، زندگیِ انسان‌ها وابسته به کشاورزی بود و زمستان‌های سرد و سخت، پدیده‌ای خطرناک و دلهره‌آور و از نمودهای زیان‌بارِ اهریمن دانسته می‌شد، از این رو در ادبیات کهن سخن گفتن از زمستان که روزگار سرما و تیرگی است؛ چندان خوشایند شاعران و سخن‌وران ایرانی نبوده است و زمستان، اغلب زبان گویای رنج و شکست برای شاعران و نویسندگان بوده است و پرداختن به زمستان هم، بیشتر با نکوهش همراه بوده است تا ستایش. این پردازش هم، همچنان یک‌سره به زمستان بازنمی‌گشته است و وابسته به بهار بوده و به بهانهٔ ستودن بهار از زمستان سخن می‌رفته است. (میرجلال‌الدین کزازی)
اما وقتی به دوران مدرن که دیگر آن‌طور وابستگی به کشاورزی وجود ندارد، می‌رسیم؛ یواش یواش برف و زیباییِ برف و خود تغییر فصل، جنبه‌های زیبایی‌شناختی پیدا می‌کند و این نگاه در ادبیات و هنر، برجسته می‌شود؛ چون در ادبیات کهن و اسطوره‌ها عموماً زمستان، فصلی موجب نگرانی و ناراحتی بوده است و همیشه این دلهره وجود داشته که آیا بهار دوباره خواهد آمد! (عباس مخبر)
▪️توصیفات شاعران از زمستان و برف:
شعر زیر از آغاجی بخارایی (۳۶۶-۳۸۷ ه.ق.) از اولین توصیفات در مورد برف است:
به هوا در نگر که لشکر برف
چون کند اندرو همی پرواز
راست همچون کبوتران سپید
راه گم کردگان ز هیبت باز
در شاهنامه‌ٔ فردوسی نیز می‌خوانیم:
در جنگ «دوازده رخ» که در زمان کیخسرو و در جریان کین‌خواهی‌های سیاوش درگرفت و در مرحله‌ای از جنگ که ایرانیان سخت بر دشمن چیره بودند؛ پیران، سپهسالار سپاه توران یکی از افراد خود به نام بازور را که جادوگری (افسون) می‌دانست به بالای کوه فرستاد تا با ایجاد برف و سرما کار را بر سپاه ایران تنگ کند:
یکی برف و سرما و باد دمان / ایشان بیاور هم اندر زمان / / چو بازور در کوه شد در زمان / برآمد یکی برف و باد دمان / / همه دست آن نیزه‌داران ز کار / فرو ماند از برف در کارزار / / ... » (فردوسی ۴/ ۱۳۷ -۱۳۸)
بدین افسون بسیاری از ایرانیان کشته می‌شوند و سرانجام دست به نیایش برمی‌دارند که «از این برف و سرما تو فریاد رس». در این میان داننده‌مردی، جای مرد جادو را به رهام یکی از پهلوانان می‌نماید. رهام به شتاب به بالای کوه می‌رود و دست او را با شمشیر میزند. در زمان، باد تندی وزیدن می‌گیرد و ابرها را می‌برد و کار میدان جنگ به سامان پیشین باز می‌گردد (همو، ۴ / ۱۳۸- ۱۳۹). (۴)
و نیز در داستان مرگ کیخسرو و خان ششم از ۷ خان اسفندیار و شرح گذشتن او از برف سنگین با ابیات و توصیفاتی از برف روبرو می‌شویم.
منوچهری در شعری در توصیف برف و زمستان می‌سراید:
«به سان یکی زنگی حامله/ شکم کرده هنگام زادن گران/ جز این ابر و جز مادر زال زر/ نزادند چونین پسر مادران/ همی آمدند از هوا خرد خرد/ چو پنبه سپید اندر آن دختران..»
ـ زکریای قزوینی (۶۰۰-۶۸۲ ه.ق.) زمستان را «زمان تعب» می‌داند (ص ۸۲). در اندیشۀ مولوی، زمستان نماد فنا و مرگ اختیاری است (نک: تاجدینی، ۴۹۵)؛ وی در مصرعی، خودش را همچون زمستان تصور کرده است که خلق از او در عذاب‌اند:
بی تو هستم چون زمستان، خلق از من در عذاب (۲/ ۲۹۸).
سعدی هم چندان از زمستان راضی نیست؛ مثلاً در مصرعی گفته است:
زمستان است و بی‌برگی بیا ای باد نوروزم
****
چون باد مخالف و چو سرما ناخوش
چون برف نشسته‌ایّ و چون یخ بسته
#سعدی
ـ عطار نیشابوری نیز زمستان را مخرب و درهم‌ریزندۀ گلبن نوبهار حسن دانسته است.
زکریای قزوینی نیز در عجایب‌المخلوقات نوشته است: بعضی گویند زمستان از دوزخ به دنیا آمد (ص ۸۰)
عثمان مختاری، از گویندگان فارسی سدۀ ۶ ق، در توصیف جشن بهمنجه یا بهمنگان، روز بهمن از ماه بهمن، در دو بیت شعر می‌خواهد که یکی ـ دو ماه سیاه (زمستان) را به مدد می و مطرب سر کند تا قوچ سیاه دی از صحرا بگذرد. (ص ۵۰۹-۵۱۰؛ نیز نک: همایی، ۲۵۷، حاشیۀ ۵). (۳)
****
گرچه سپید کرد همه خان و مان ما / یارب سیاه باد همه خان و مان برف / وقتی چنین، نشاط کسی را مسلمست / کاسباب عیش دارد اندر زمان برف / هم نان و گوشت دارد، هم هیزم و شراب / هم مطربی که بر زندش داستان برف / معشوقه‌ای مرکب از اضداد مختلف: / باطن به سان آتش و ظاهر، به سان برف/ نه همچو من که هر نفسش باد زمهریر پیغام‌های سرد دهد بر زبان برف / هر لحظه دست چرخ به خروارها نمک / بپراکند بدین دل ریش، از امان برف / گر قوتم بدی ز پی قرص آفتاب، / بر بام چرخ رفتمی از نردبان برف...
#کمال‌الدین_اسماعیل
.........
مخند ای نوجوان زنهار بر موی سپید ما
که این برف پریشان سیر بر هر بام می‌بارد
#صائب_تبریزی
🔁#محمدرضاکاکائی
۲۸ آذر ماهِ ۱۴۰۴ خورشیدی
@hafezaneha1
@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan
🔻ادامهٔ مطلب و عنوان برخی از منابع در فرستهٔ بعدی ⬇️
"بخش دوم"
▪️در ستایش و نکوهش زمستان:
در تمدن‌های اولیه و قدیم، زندگیِ انسان‌ها وابسته به کشاورزی بود و زمستان‌های سرد و سخت، پدیده‌ای خطرناک و دلهره‌آور و از نمودهای زیان‌بارِ اهریمن دانسته می‌شد، از این رو در ادبیات کهن سخن گفتن از زمستان که روزگار سرما و تیرگی است؛ چندان خوشایند شاعران و سخن‌وران ایرانی نبوده است و زمستان، اغلب زبان گویای رنج و شکست برای شاعران و نویسندگان بوده است و پرداختن به زمستان هم، بیشتر با نکوهش همراه بوده است تا ستایش. این پردازش هم، همچنان یک‌سره به زمستان بازنمی‌گشته است و وابسته به بهار بوده و به بهانهٔ ستودن بهار از زمستان سخن می‌رفته است. (میرجلال‌الدین کزازی)
اما وقتی به دوران مدرن که دیگر آن‌طور وابستگی به کشاورزی وجود ندارد، می‌رسیم؛ یواش یواش برف و زیباییِ برف و خود تغییر فصل، جنبه‌های زیبایی‌شناختی پیدا می‌کند و این نگاه در ادبیات و هنر، برجسته می‌شود؛ چون در ادبیات کهن و اسطوره‌ها عموماً زمستان، فصلی موجب نگرانی و ناراحتی بوده است و همیشه این دلهره وجود داشته که آیا بهار دوباره خواهد آمد! (عباس مخبر)
▪️توصیفات شاعران از زمستان و برف:
شعر زیر از آغاجی بخارایی (۳۶۶-۳۸۷ ه.ق.) از اولین توصیفات در مورد برف است:
به هوا در نگر که لشکر برف
چون کند اندرو همی پرواز
راست همچون کبوتران سپید
راه گم کردگان ز هیبت باز
در شاهنامه‌ٔ فردوسی نیز می‌خوانیم:
در جنگ «دوازده رخ» که در زمان کیخسرو و در جریان کین‌خواهی‌های سیاوش درگرفت و در مرحله‌ای از جنگ که ایرانیان سخت بر دشمن چیره بودند؛ پیران، سپهسالار سپاه توران یکی از افراد خود به نام بازور را که جادوگری (افسون) می‌دانست به بالای کوه فرستاد تا با ایجاد برف و سرما کار را بر سپاه ایران تنگ کند:
یکی برف و سرما و باد دمان / ایشان بیاور هم اندر زمان / / چو بازور در کوه شد در زمان / برآمد یکی برف و باد دمان / / همه دست آن نیزه‌داران ز کار / فرو ماند از برف در کارزار / / ... » (فردوسی ۴/ ۱۳۷ -۱۳۸)
بدین افسون بسیاری از ایرانیان کشته می‌شوند و سرانجام دست به نیایش برمی‌دارند که «از این برف و سرما تو فریاد رس». در این میان داننده‌مردی، جای مرد جادو را به رهام یکی از پهلوانان می‌نماید. رهام به شتاب به بالای کوه می‌رود و دست او را با شمشیر میزند. در زمان، باد تندی وزیدن می‌گیرد و ابرها را می‌برد و کار میدان جنگ به سامان پیشین باز می‌گردد (همو، ۴ / ۱۳۸- ۱۳۹). (۴)
و نیز در داستان مرگ کیخسرو و خان ششم از ۷ خان اسفندیار و شرح گذشتن او از برف سنگین با ابیات و توصیفاتی از برف روبرو می‌شویم.
منوچهری در شعری در توصیف برف و زمستان می‌سراید:
«به سان یکی زنگی حامله/ شکم کرده هنگام زادن گران/ جز این ابر و جز مادر زال زر/ نزادند چونین پسر مادران/ همی آمدند از هوا خرد خرد/ چو پنبه سپید اندر آن دختران..»
ـ زکریای قزوینی (۶۰۰-۶۸۲ ه.ق.) زمستان را «زمان تعب» می‌داند (ص ۸۲). در اندیشۀ مولوی، زمستان نماد فنا و مرگ اختیاری است (نک: تاجدینی، ۴۹۵)؛ وی در مصرعی، خودش را همچون زمستان تصور کرده است که خلق از او در عذاب‌اند:
بی تو هستم چون زمستان، خلق از من در عذاب (۲/ ۲۹۸).
سعدی هم چندان از زمستان راضی نیست؛ مثلاً در مصرعی گفته است:
زمستان است و بی‌برگی بیا ای باد نوروزم
****
چون باد مخالف و چو سرما ناخوش
چون برف نشسته‌ایّ و چون یخ بسته
#سعدی
ـ عطار نیشابوری نیز زمستان را مخرب و درهم‌ریزندۀ گلبن نوبهار حسن دانسته است.
زکریای قزوینی نیز در عجایب‌المخلوقات نوشته است: بعضی گویند زمستان از دوزخ به دنیا آمد (ص ۸۰)
عثمان مختاری، از گویندگان فارسی سدۀ ۶ ق، در توصیف جشن بهمنجه یا بهمنگان، روز بهمن از ماه بهمن، در دو بیت شعر می‌خواهد که یکی ـ دو ماه سیاه (زمستان) را به مدد می و مطرب سر کند تا قوچ سیاه دی از صحرا بگذرد. (ص ۵۰۹-۵۱۰؛ نیز نک: همایی، ۲۵۷، حاشیۀ ۵). (۳)
****
گرچه سپید کرد همه خان و مان ما / یارب سیاه باد همه خان و مان برف / وقتی چنین، نشاط کسی را مسلمست / کاسباب عیش دارد اندر زمان برف / هم نان و گوشت دارد، هم هیزم و شراب / هم مطربی که بر زندش داستان برف / معشوقه‌ای مرکب از اضداد مختلف: / باطن به سان آتش و ظاهر، به سان برف/ نه همچو من که هر نفسش باد زمهریر پیغام‌های سرد دهد بر زبان برف / هر لحظه دست چرخ به خروارها نمک / بپراکند بدین دل ریش، از امان برف / گر قوتم بدی ز پی قرص آفتاب، / بر بام چرخ رفتمی از نردبان برف...
#کمال‌الدین_اسماعیل
.........
مخند ای نوجوان زنهار بر موی سپید ما
که این برف پریشان سیر بر هر بام می‌بارد
#صائب_تبریزی
🔁#محمدرضاکاکائی
۲۸ آذر ماهِ ۱۴۰۴ خورشیدی
@hafezaneha1
@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan
🔻ادامهٔ مطلب و عنوان برخی از منابع در فرستهٔ بعدی ⬇️
Comments
Be the first to add a comment
Log in to comment