✳️ شعرِ وحشیِ بافقی و شیوهٔ مکتبِ وقوع
◀️ شعرِ فارسی در قرنِ نهم به ورطهٔ تقلید و تکرار افتاده‌بود. شعرِ جامی باهمهٔ مهارت‌های او در روایت‌گری و نیز زبانِ پاکیزه‌اش، ازمنظرِ هنری و نمادگرایی کم‌و‌بیش تکراری است. ازهمین‌رو نخست بابافغانی و پس از او کسانی هم‌چون وحشیِ بافقی و شرف‌جهانِ قزوینی، به‌تکاپوافتادند تا روحی تازه در شعرِ فارسی بدمند. عینیّت‌گرایی، توصیف و تجسّمِ روابطِ عاشقانه (وقوع‌گویی)، درکنارِ زبان و بیانی ساده اساسِ کارِ این شاعران بوده. معشوق شعرِ این دوره نیر زمینی و به‌سادگی در دسترس بود و گاه حتی کار این شاعران به «واسوخت» و ابرازِ بیزاری از معشوق نیز می‌کشید. نمونه‌های از شعرِ وحشی:
_ پر است شهر ز نازِ بتان نیاز کم است
مکن چنان‌که شوَم از تو بی‌نیاز، مکن!
_ سال‌ها هم بگذرد وحشی که سویش ننگرم
تا نپنداری که خشمِ ما همین یک‌ماه بود!
◀️ این توجه به جهانِ پیرامون و وقوع‌گویی و واقع‌گرایی را در تطوّرِ نگارگریِ ایرانیِ سده‌های دهم و یازدهم، و حرکتِ تدریجیِ مینیاتور به سمتِ نقاشی (در برخی آثارِ بهزاد، رضا عباسی و صادقی‌بیگِ افشار و معینِ مصوّر) نیز می‌توان‌دید.
◀️ سادگیِ زبانی و بیانی شعرِ شاعران پیش‌گفته چندان مهم بوده که یکی از سرچشمه‌های کارِ نیما توجه به زبانِ طبیعی و تجسّم‌گراییِ آنان بوده. نیما در مقدمّهٔ منظومهٔ «افسانه» آن‌جاکه از «طرزِ مکالمهٔ طبیعیِ» خود در این شعر می‌نویسد، اشاره‌می‌کند:
«سابقاً هم محتشمِ کاشانی و دیگران به آن نزدیک شدند» اما «من سودِ بیش‌تری خواستم که از این کار گرفته‌باشم».
نیما در «ارزشِ احساسات» نیز آن‌جا که از عشق‌‌های دست‌نایافتنی و آرمانی (ازجمله در «لیلی و مجنون») که شعرِ فارسی را به ساحتِ «فرشته و پریان» کشانده انتقادمی‌کند، «داستان‌های عاشقانهٔ» شاعرانی نظیرِ وحشیِ بافقی را می‌ستاید. جدااز «افسانه»، کافی است ابیاتِ آغازینِ «قصهٔ رنگِ پریده خونِ سردِ» نیما را با نخستین بندِ «ترکیب‌بندِ» مشهورِ وحشی مقایسه‌کنیم:
نیما:
من ندانم با که گویم شرحِ درد
قصهٔ رنگِ پریده خونِ سرد [...]
بی‌مروّت این جفاهایت چرا است!!
یار آخر آن وفاهایت کجاست؟! [...]
دیدمش، گفتم: «من ام!» نشناخت او
بی‌تأمل رو ز من برتافت او
وحشی:
دوستان! شرحِ پریشانیِ من گوش‌کنید
داستانِ غمِ پنهانیِ من گوش‌کنید ...
◀️ بنابراین نیما دستِ‌کم در سال‌های آغازین تا ادوارِ میانیِ شاعری‌اش هم به سبک و زبانِ شاعرانی هم‌چون وحشی و محشتم نظرداشته و هم به گفتمانِ محتواییِ شعرِ سدهٔ دهم و یازدهم. نیما درعینِ انتقادهایی از شعرِ صائب، شیفتهٔ غزلِ او نیز بوده‌است.
◀️ دیوانِ وحشیِ بافقی مجموعه‌ای است متنوّع. گرچه او را بیش‌تر به‌سببِ غزل‌ها و ترکیب‌بندهای جان‌سوزِ وقوعی و گاه قطعاتِ طنزآمیز و هجاگویی‌هایش می‌شناسیم، اما وحشی قصائد خواندنی و رباعی‌هایی نه‌چندان درخشان نیز دارد؛ همچنین چند مثنوی و منظومهٔ خواندنی؛ ازجمله «خلدِ برین» و «ناظر و منظور». ماجرای «ناظر و منظور»، هم‌چون «مِهر و مشتری» (اثرِ عصّارِ تبریزی)، شرحِ عشقِ افلاطونی و شیفتگیِ روحانیِ دو دلدادهٔ مذکّر به هم است.
◀️ زبانِ وحشی در قصائد به‌نسبت کهن‌گرایانه‌تر و فاخرتر از زبانِ دیگر قالب‌های دیوانِ او است.
او گاه ترکیب‌آفرینی‌های طرفه نیز دارد:
«وحشی من ام، مورّخِ زندانیانِ هجر»
یا:
«ای دیده! دشتبانِ نگاهت به راهِ کیست؟!»
اما چنان‌که آمد هنرش بیش‌تر در بهره‌گیری پررنگ از بیانِ طبیعی و زبانِ روز است:
ای گلِ تازه که بویی ز وفا نیست ترا
خبر از سرزنشِ خارِ جفا نیست ترا [...]
ما اسیرِ غم و اصلا غمِ ما نیست ترا
با اسیرِ غمِ خود رحم چرا نیست ترا؟!
ازجمله واژهٔ «تماشاچی» (گرچه به‌نظرمی‌رسد این‌جا بیش‌تر به معنای «گلگشت‌‌زن» است تا «تماشاگر») در بیتِ زیر، بسیار امروزی می‌نماید:
باغبانا! خار در راهِ تماشاچی منه
دائم این گل‌ها مگر بربار خواهی‌داشتن؟!
◀️ ناگفته نمانَد وقوع‌گرایی هم مزیّت شعرِ وحشی و دیگر هم‌سنخانِ او است و هم پاشنهٔ آشیلِ شعرشان. شعرِ این شاعران به‌جای بازتابِ عواطفِ عمیق و ازلی _ ابدی، به بازگوییِ احساساتِ سطحی و روزمرگی‌ها و نیز عواطفِ رقیق محدود است. این کاستی‌ها را بعدها عرفی و نظیری و به‌ویژه کلیم و سلیم و صائب، با بهره‌گیری از سنّت‌های دامنه‌دارِ شعرِ فارسی و نیز توجه‌به زبانِ روز و بازتابِ زمان در شعرِ خود، تاحدّی برطرف‌کردند.
◀️ بخشی است از فصلِ «نیما و شعرِ سبکِ هندی»، از کتابِ نویسنده: در تمامِ طولِ شب: بررسیِ آراء نیما یوشیج، مروارید، ۱۳۹۷، صص ۲۷۳_۲۵۱).
❇️ دکتر احمدرضا بهرام‌پور عمران، کانال « از گذشته و اکنون »
@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan
◀️ شعرِ فارسی در قرنِ نهم به ورطهٔ تقلید و تکرار افتاده‌بود. شعرِ جامی باهمهٔ مهارت‌های او در روایت‌گری و نیز زبانِ پاکیزه‌اش، ازمنظرِ هنری و نمادگرایی کم‌و‌بیش تکراری است. ازهمین‌رو نخست بابافغانی و پس از او کسانی هم‌چون وحشیِ بافقی و شرف‌جهانِ قزوینی، به‌تکاپوافتادند تا روحی تازه در شعرِ فارسی بدمند. عینیّت‌گرایی، توصیف و تجسّمِ روابطِ عاشقانه (وقوع‌گویی)، درکنارِ زبان و بیانی ساده اساسِ کارِ این شاعران بوده. معشوق شعرِ این دوره نیر زمینی و به‌سادگی در دسترس بود و گاه حتی کار این شاعران به «واسوخت» و ابرازِ بیزاری از معشوق نیز می‌کشید. نمونه‌های از شعرِ وحشی:
_ پر است شهر ز نازِ بتان نیاز کم است
مکن چنان‌که شوَم از تو بی‌نیاز، مکن!
_ سال‌ها هم بگذرد وحشی که سویش ننگرم
تا نپنداری که خشمِ ما همین یک‌ماه بود!
◀️ این توجه به جهانِ پیرامون و وقوع‌گویی و واقع‌گرایی را در تطوّرِ نگارگریِ ایرانیِ سده‌های دهم و یازدهم، و حرکتِ تدریجیِ مینیاتور به سمتِ نقاشی (در برخی آثارِ بهزاد، رضا عباسی و صادقی‌بیگِ افشار و معینِ مصوّر) نیز می‌توان‌دید.
◀️ سادگیِ زبانی و بیانی شعرِ شاعران پیش‌گفته چندان مهم بوده که یکی از سرچشمه‌های کارِ نیما توجه به زبانِ طبیعی و تجسّم‌گراییِ آنان بوده. نیما در مقدمّهٔ منظومهٔ «افسانه» آن‌جاکه از «طرزِ مکالمهٔ طبیعیِ» خود در این شعر می‌نویسد، اشاره‌می‌کند:
«سابقاً هم محتشمِ کاشانی و دیگران به آن نزدیک شدند» اما «من سودِ بیش‌تری خواستم که از این کار گرفته‌باشم».
نیما در «ارزشِ احساسات» نیز آن‌جا که از عشق‌‌های دست‌نایافتنی و آرمانی (ازجمله در «لیلی و مجنون») که شعرِ فارسی را به ساحتِ «فرشته و پریان» کشانده انتقادمی‌کند، «داستان‌های عاشقانهٔ» شاعرانی نظیرِ وحشیِ بافقی را می‌ستاید. جدااز «افسانه»، کافی است ابیاتِ آغازینِ «قصهٔ رنگِ پریده خونِ سردِ» نیما را با نخستین بندِ «ترکیب‌بندِ» مشهورِ وحشی مقایسه‌کنیم:
نیما:
من ندانم با که گویم شرحِ درد
قصهٔ رنگِ پریده خونِ سرد [...]
بی‌مروّت این جفاهایت چرا است!!
یار آخر آن وفاهایت کجاست؟! [...]
دیدمش، گفتم: «من ام!» نشناخت او
بی‌تأمل رو ز من برتافت او
وحشی:
دوستان! شرحِ پریشانیِ من گوش‌کنید
داستانِ غمِ پنهانیِ من گوش‌کنید ...
◀️ بنابراین نیما دستِ‌کم در سال‌های آغازین تا ادوارِ میانیِ شاعری‌اش هم به سبک و زبانِ شاعرانی هم‌چون وحشی و محشتم نظرداشته و هم به گفتمانِ محتواییِ شعرِ سدهٔ دهم و یازدهم. نیما درعینِ انتقادهایی از شعرِ صائب، شیفتهٔ غزلِ او نیز بوده‌است.
◀️ دیوانِ وحشیِ بافقی مجموعه‌ای است متنوّع. گرچه او را بیش‌تر به‌سببِ غزل‌ها و ترکیب‌بندهای جان‌سوزِ وقوعی و گاه قطعاتِ طنزآمیز و هجاگویی‌هایش می‌شناسیم، اما وحشی قصائد خواندنی و رباعی‌هایی نه‌چندان درخشان نیز دارد؛ همچنین چند مثنوی و منظومهٔ خواندنی؛ ازجمله «خلدِ برین» و «ناظر و منظور». ماجرای «ناظر و منظور»، هم‌چون «مِهر و مشتری» (اثرِ عصّارِ تبریزی)، شرحِ عشقِ افلاطونی و شیفتگیِ روحانیِ دو دلدادهٔ مذکّر به هم است.
◀️ زبانِ وحشی در قصائد به‌نسبت کهن‌گرایانه‌تر و فاخرتر از زبانِ دیگر قالب‌های دیوانِ او است.
او گاه ترکیب‌آفرینی‌های طرفه نیز دارد:
«وحشی من ام، مورّخِ زندانیانِ هجر»
یا:
«ای دیده! دشتبانِ نگاهت به راهِ کیست؟!»
اما چنان‌که آمد هنرش بیش‌تر در بهره‌گیری پررنگ از بیانِ طبیعی و زبانِ روز است:
ای گلِ تازه که بویی ز وفا نیست ترا
خبر از سرزنشِ خارِ جفا نیست ترا [...]
ما اسیرِ غم و اصلا غمِ ما نیست ترا
با اسیرِ غمِ خود رحم چرا نیست ترا؟!
ازجمله واژهٔ «تماشاچی» (گرچه به‌نظرمی‌رسد این‌جا بیش‌تر به معنای «گلگشت‌‌زن» است تا «تماشاگر») در بیتِ زیر، بسیار امروزی می‌نماید:
باغبانا! خار در راهِ تماشاچی منه
دائم این گل‌ها مگر بربار خواهی‌داشتن؟!
◀️ ناگفته نمانَد وقوع‌گرایی هم مزیّت شعرِ وحشی و دیگر هم‌سنخانِ او است و هم پاشنهٔ آشیلِ شعرشان. شعرِ این شاعران به‌جای بازتابِ عواطفِ عمیق و ازلی _ ابدی، به بازگوییِ احساساتِ سطحی و روزمرگی‌ها و نیز عواطفِ رقیق محدود است. این کاستی‌ها را بعدها عرفی و نظیری و به‌ویژه کلیم و سلیم و صائب، با بهره‌گیری از سنّت‌های دامنه‌دارِ شعرِ فارسی و نیز توجه‌به زبانِ روز و بازتابِ زمان در شعرِ خود، تاحدّی برطرف‌کردند.
◀️ بخشی است از فصلِ «نیما و شعرِ سبکِ هندی»، از کتابِ نویسنده: در تمامِ طولِ شب: بررسیِ آراء نیما یوشیج، مروارید، ۱۳۹۷، صص ۲۷۳_۲۵۱).
❇️ دکتر احمدرضا بهرام‌پور عمران، کانال « از گذشته و اکنون »
@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan
Comments
Be the first to add a comment
Log in to comment