بازاندیشی
یادداشتهایی درباره فهم و نقد متن (۵)
مخاطب فرضی
عباس اسکندری

نمی دانم وقتی "بارت" از مرگ مؤلف سخن می‌گفت، تنها به مواجه متن و مخاطب نظر داشت یا پیش‌تر بر این نکته نیز توجه کرده بود که هر متنی نه لزوماً خودآگاه، درسایه حضور مخاطبی فرضی تولید می‌شود. و بدین‌سان مؤلف در تولید اثر هیچ‌گاه تنها نیست.
اگر بارت حضور مؤلف و آفرینشگر متن را پس از پایان اثر، چنان کم‌رنگ و بی‌رمق می‌بیند که به مرگ مؤلف و مواجهه بی واسطه متن و مخاطب حکم می‌کند، آیا شراکت دایمی و حضور موثر مخاطب فرضی را هم در کنارمؤلف می‌دید؟
به گمان نگارنده در آغاز، حین و انجام اثر هنری یا نگارش متن، همواره مخاطب فرضی همراه با مولف حضور داشته و نقش خود را در اثر به جا می‌گذارد.
انتخاب موضوع، زبان خاص و شیوه بیان مطلب، صنایع ادبی مورد استفاده، استعارات، کنایات، و... همگی با پیش فرض "میل" و "نحوه دریافت" مخاطب فرضی توسط مولف انتخاب و تنظیم می‌شود. ملاحظه اینکه مخاطبِ اثر کیست یا آیا اثر با میل و علاقه و سطح اندیشه او سازگار است، همواره دغدغه مؤلف بوده و در کار اثر دخیل است.
این مخاطب فرضی و نامتعیّن است که به مؤلف فرمان می‌دهد که چه بنویسد یا چگونه! از چه ژانری سود برد، با کدام زمینه آغازد، کوتاه یا طویل بنویسد، طنز یا جدی بنگارد، سبک یا سنگین و... برای همین است که بخشی از محصولات مؤلف، به معیار مخاطب شناخته می‌شود. کتابِ کودک، کتاب دانشجو، احکامِ زنان ؛ داستان نوجوانان، فیلم‌های مخصوص بزرگسالان و ...
البته تو می‌گویی مؤلف خود، نیازهای زمان و دردهای جامعه، علایق شخصی خود و سفارش دستگاه‌های اقتدار و … را رعایت می‌کند. او سوار بر مرکب تولید اثر است و برآمده از میل خود و اختیار خود تولیدش را انتخاب و به سرانجام می‌رساند. و من می‌گویم همه اینها درپرتو درکی نه چندان روشن از مخاطبی فرضی صورت می‌یابد.

مخاطبی که قرار است دست آخر با اثر رو به رو شود. و از این رو این مخاطب است که همواره مرکب مؤلف را می‌گیرد و در مسیرهایی خاصی روان می‌کند و یا از ورود به عرصه‌هایی او را باز می‌دارد. مخاطب نه تنها شریک مؤلف در تولید اثر است بلکه برنامه‌ریز اصلی او نیز هست. شریکی جدی و مقتدر و برنامه‌ریزی پنهان و شاید ناخودآگاه.
این دغدغه که اثر هنری را چه کسی می‌بیند و می‌خواند، و چه تفسیری بر آن می‌گذارد، عرابه‌ای است به سوی تعیّن اثر که همواره مؤلف را با خود می‌کشاند
درعین‌حال این مطلب را باید مطمح نظر داشت که هرچه اثر هنری ذیل بیان و منطق عقلانی تولید شود، سایه فرضی و غیر متشخص مخاطب بر آن سنگین‌تر است. گمانم این است که این امر بر بسیاری از پژوهندگان حوزه ادب و هنر نیز روشن است. اگر اثر به آرمان هنر نزدیکتر باشد، یعنی بیان، بی واسطه‌تر و احساس و شهود در آن جدی‌تر باشد، حضور مخاطب، "آن دیگری" در تولید اثر کمتر خواهد بود.
مخاطب تنها آنجا تماماً اراده هنرمند را پیش از تولید اثر تحت تاثیر حضور غیر مستقیم خود قرار می‌دهد که نظام بیان در خدمت گزاره‌های عقلانی و منطقی باشد. و همه اوج هنر در فاصله از این بیان است. دست‌آویزی به قالب‌ها برای بیانی نو و واگرا.
تکنیک‌های کلامی و بیانی یا قالب‌های رایج هنری همواره نوعی چارچوب‌بندی برای هنرمند می‌آفریند؛ و هنرمند بی‌گمان با نظرداشت آن‌که مخاطبانش وی را در آن چارچوب‌ها ‌خواهند دید و اثرش را در آن ارزیابی خواهند کرد، به بهره‌جویی از این تکنیک‌ها مبادرت می‌کند. اما هنر هرچه تازه‌تر و تکنیک‌ها هر چقدر واگرا‌تر، مخاطب، پیشاپیش کمتر در ذهن مؤلف حضور خواهد یافت. اما این امری است دوریاب و کم‌یاب.
در هنر که لطافت آن در شهود و دریافت حضوری مفاهیم و یافته‌ها است، اثری اصیل‌تر تلقی می‌شود که به همان شهود و دریافت حضوری و ایجاد انفعال در مخاطب وفادارتر باشد. از همین روست که نقد اثر هنری هرگز به پایه خود اثر هنری نمی‌رسد و یا اصلاً هنر محسوب نمی‌گردد.
شاید کماکان گمان بریم که متن یا اثر هنری بی‌ملاحظۀ مخاطبِ خاص و غیر خاص (غیر متشخص) تولید می‌شود. و تنها پس از آفرینش اثر هنری است که مخاطبان هر یک مهر ذهنیت و تفسیر خویش را بر پای آن می‌گذارند. اما در حقیقت امر چنین نیست. بنگرید که چگونه سایه سنگین مخاطب فرضی از اولین قدم‌های تولید اثر هنری یا متن، با مولف همراه بوده و قلم و بیان او را کنترل و یا هدایت می‌کند! آزاد شدن هنر از توجه و وجه التفاتی به مخاطب فرضی چنان نادر است که توگویی هیچ گاه "دست‌آورد" نخواهد شد.
صورت دیگری از اثرِ مخاطب فرضی بر هنر تولیدی، نظرداشت ارسال پیام خاص در چارچوب‌های هنری است. هر چقدر هنر به بیان و تثبیت امری پیشاپیشی تعهد داشته باشد، در پرتوی سایۀ سنگین مخاطب فرضی، بیشتر آمیخته خواهد شد و از این رو حیطه تاثیر آن محدودتر می‌گردد. از این رو از بی‌واسطگی بیان اثر هنری دورتر خواهد رفت.

ادامه دارد

#فرهیختگان، ندای آگاهی و آزادی