پساکمونیسم و گذار اقتصادی (2/2)
در جامعهی روسیه، تصاحبکنندگان داراییهای دولتی غالباً با عنوان "کلپتوکرات" (چپاولسالار) شناخته میشدند که بعدتر به عنوان الیگارش تغییر نام یافتند. برخی از این کلپتوکراتها، مدیران سابق شرکتهای دولتی بودند که در روند خصوصیسازی، سهام شرکت تحت مدیریتشان را به بهای ناچیزی خریداری میکردند. دولت روسیه کارگران را هم در این شرکتها سهیم کرده بود، اما مدیران آنها ترغیبشان میکردند که سهامشان را به آنها بفروشند، یا از طریق تعویق پرداخت دستمزدهایشان، 'ناچارشان' میکردند که سهامشان را به فروش رسانند. نتیجهی کار این بود که مدیران سابق دولتی تبدیل به سهامداران عمدهی شرکتها شدند و دستشان در فروش داراییها و انهدام شرکتها بازتر شد.
نویسندگان
مقاله به روشنی نشان میدهند که مدیران سابق و پرنفوذ دولتی ترفندهای متنوعی برای دستکاری کردن فرآیند مزایدهی شرکتهای دولتی بکار میگرفتند تا بتوانند شرکتها را از تملّک دیگران دور نگه دارند. آنها با استقرار مکان مزایده در مناطق دوردست و اطلاعرسانی ناقص مکان مزایده، دسترسی دیگران به مزایده را دشوار میساختند، در تماسهای تلفنی و پروازهای هوایی که قصد عزیمت به مناطق برگزاری مزایده را داشتند اختلال ایجاد میکردند، و یا با گماشتن گاردهایی مسلح در مکانهای مزایده، مانع ورود خریدارانی میشدند که تمایلی به حضورشان نداشتند. نتیجهی کار نیز کاهش سطح رقابت در مزایده، کاهش قیمت پیشنهادی داراییها، کاهش خریداران کارآمد بالقوه و به تبعش هدایت داراییهای دولت به چنگ فرصتطلبان بود.
گروه دیگری از کلپتوکراتها بانکدارانی بودند که در قبال وامدهی به دولت، شرکتهای دولت را به ثمن بخس تصاحب میکردند. نکتهی شگفتآور ماجرا این بود که دولت روسیه مدیریت شماری از مزایدهی شرکتهایش را به بانکدارانی سپرد که بیشترین وامها را به او میپرداختند. بانکداران هم مزایدهها را به بهترین شکل ممکن دستکاری میکردند تا سطح رقابت در مزایده را کاهش دهند، قیمتهای مزایده را به حداقل ممکن برسانند و نهایتاً خود یا بنگاههای وابستۀشان شرکتها را به چنگ آورند. نامدارترین ثروتمندان روسیه - نظیر میخاییل خودورکُوسکی، ولادیمیر پوتانین، بوریس برزوسکی و.. - از دل چنین مزایدههای دستکاریشدهای پدید آمدند؛ برخی از آنها به درون دولت نیز راه یافتند و در مقامهای بلندپایهای قرار گرفتند؛ نظیر ولادیمیر پوتانین، که وزیر کابینهی دولت یلتسین شد.
کلپتوکراتها بسیاری از رسانههای روسیه (روزنامهها، ایستگاههای تلویزیونی و..) را در اختیار دارند، و میتوانند با حمایت رسانهای از سیاستمدار مورد نظرشان، مردم را به هواداری از او به پا دارند و بدین طریق نفوذ سیاسی خود را تحکیم نمایند. تراژدی تلخی که برای دموکراسی نوپای روسیه رخ داد این بود که دولت درماندهی مرکزی روسیه که توان مدیریت مستقل مزایدهی داراییهایش را نداشت، دست آخر توسط گروههای فشار اقتصادی به تسخیر در آمد.
ثروتمندان روسیهی در حال گذار، نه فقط به خاطر تصاحب ارزانقیمت داراییهای دولتی، که به دلیل استخراج ثروت سازمانهای واگذارشدهی اقتصادی (
self-dealing)، که به زیان سهامداران خُرد و دستاندرکاران سازمانشان تمام میشد کلپتوکرات خوانده میشدند. سهامدارانی که حق و حقوقشان پایمال میشد و نزد دستگاه دادگستری روسیه دادخواهی میکردند، نهایتاً دست خالی بر میگشتند، چرا که دادگستران کشور تحت "تطمیع" یا "تهدید" کلپتوکراتها قرار داشتند. (موارد مختلفی از تهدید و تطمیع قضات کشور توسط ثروتمندان روسیه در پروندههای ورشکستگی وجود دارد).
در جامعهای که حقوق اعضای آن به راحتی پایمال میگردد و دادگستران نیز قادر یا مایل به احقاق حقوق از دست رفتهی آسیبدیدگان نیستند، اعتماد متقابل اعضای جامعه - یا اصطلاحاً سرمایهی اجتماعی - تحلیل میرود، مبادلات سودمند اقتصادی به حداقل ممکن میرسد و بر کارآیی اقتصادی تأثیر منفی میگذارد. سرمایهگذاران خوب دیگر حاضر نخواهند شد که سرمایۀشان را در اختیار شرکتهای نابکار قرار دهند یا آن شرکت را خریداری کنند. این مسئله موجب میشود که بازار سرمایه در تخصیص مجدد داراییهای اقتصادی از چنگ مدیریتکنندگان ناکارآمد یا نابکارِ دارایی، به دست مدیریتکنندگان کارآمد یا کاردرست دارایی ناکام بماند. علاوه بر آن، زمانی که خصوصیسازیهای فسادآمیز اعتماد آحاد جامعه به فرآیند اصلاحات اقتصادی را از بین میبرد، اصلاحات آتی بسیار پرهزینه میشوند. جوامع در حال گذاری که در توسعهی اقتصادیشان ناکام ماندند، تمامی این معضلات را به چشمان خود مشاهده کرده بودند.
✅ @karkhone