...اما جنگجوی قَدَر اتریشی (از مکتب اتریشی اقتصاد) هر دو جنگجوی کوتوله را به سیخ کشیده است و میگوید هر دو در اشتباه هستید. ارزش هر چیزی «ذهنی» است و برای فرد به فرد متفاوت است.
یک مثال اندکی مبتذل و البته بومی: یک سنجاق و یا سیخ کج و کوله برای من هیچ استفادهای ندارد، هیچ ارزشی هم ندارد. نه «هزینه» و نه «کار» صرف شده برای ساخت آن برایم مهم نیست، در چشم من بیارزش است. اما همین سنجاق و سیخ کج و کوله برای یک فرد معتاد به تریاک به قدری با ارزش است که در موقعیتی خاص حتی ممکن است حاضر باشد بهای هنگفتی بابت آنها بدهد، اتفاقاً برای او هم مهم نیست که چقدر بابت ساخت آنها «کار» یا «هزینه» شده است!
مثال دیگر الماس و سایر جواهرات است. الماس واضحاً بر مبنای مقدار کار یا مقدار هزینهای که برای استخراج و تراش آن صرف شده است، ارزشگذاری و سپس قیمتگذاری نمیشود. یا یک تابلوی نقاشی، برای مثال از نقاش مشهور هلندی وَن گوگ، باز هم بر اساس کار و هزینهای که صرف کشیدن آن شده است، ارزشگذاری نمیشود. یک بطری آب معدنی در وسط بیابان و وسط شهر، برای شما ارزش مشابهای ندارد. هر دو در یک کارخانه، با مقدار کار و هزینه مشابه تولید شدهاند اما در موقعیتهای متفاوت، ارزش متفاوتی دارند.
مثالها زیادند، منظور اینکه نحوه ارزشگذاری یک چیز، کاملاً به وضعیت شخصی هر کس وابسته است، یک مسئله فردی و اساساً ذهنیست و از فرد به فردی دیگر متفاوت است. ارزشگذاری ذهنی در تمام جنبههای زندگی برقرار است: ممکن است برای کسی دیدار معشوقه در بعد از ظهری پاییزی از یک معامله پر سود با ارزشتر باشد و یا برای فردی دیگر خواندن یک کتاب از قرمهسبزی با ارزشتر باشد، یک فعالیت خیریه از کتاب خواندن با ارزش باشد و .... آدمها، همیشه در هر لحظه بنا به مجموع شرایط و احوالات خود، در حال ارزشگذاری چیزها و پس از آن کنش بر اساس آن ارزشگذاریها هستند. متفکرین مکتب اتریشی باور دارند که انسان باید آزاد باشد تا بتواند بر اساس ارزشگذاریهای شخصی خود کُنش کند. نباید یک مرجع مداخلهگر به زور ارزش همه چیز را برای همهکس تعیین کند چون اصلاً نمیتواند که چنین کند، هیچکس (احتمالاً بجز خدا) توانایی محاسبه این حجم از ترجیحات لحظهای و بشدت متنوع را ندارد.البته بعضی از دولتها از آنجایی که ادعای خدایی دارند، علاقه دارند که ارزش بعضی از چیزها را برای همه تعیین کنند، بعضی از دولتها که بیشتر مداخلهگرند حتی در باقی انتخابها و ارزشگذاریهای آدمها هم دخالت میکنند. مثلاً اینکه چه بپوشند، چه بخورند، چه بنوشند، چه ببینند، چه با ارزش است و چقدر با ارزش است و چه چیز از نظر آنها به کلی بیارزش است.
در واقع یک چیز به این دلیل برای یک فرد با ارزش است چون باور دارد آن چیز مطلوبیت زندگی او را بالا میبرد. پس ارزش هر چیز در واقع مطلوبیت آن چیز برای هر فرد را نشان میدهد. وقتی یک بطری آب معدنی برای کسی خیلی با ارزش است یعنی باور دارد که آن آب برای او فوقالعاده مطلوب است. دزدی کردن، مال دیگران را خوردن، تصرف دارایی دیگران و نادیده گرفتن مالکیت آنها هم ممکن است مطلوبیت متجاوز را زیاد کند ولی قطعاً مطلوبیت طرف مقابل را کم میکند. به همین دلیل از زمان مرحوم حمورابی، پادشاه بابل (و شاید پیشتر) این کار منع شده است و تمام ادیان توصیه کردهاند از این قبیل تجاوزها به اموال دیگران نشود وگرنه عواقب تلخ همیشگی در جهان دیگر در انتظارشان خواهد بود و وقتی طرف خیلی حرف نه-شنو بود، مجازات این دنیایی هم در انتظارش بود چه شخصاً توسط آنکه مطلوبیتش کم شده بود چه از طرف مرجع اقتدار و حاکم عادل آن اجتماع.
ما چطور ارزش هر چیز را به یکدیگر نشان میدهیم؟ پاسخ کوتاه: در بازار و از طریق قیمت در بازار (محل داد و ستد) برآیند عینی تمامی ارزشهای ذهنی اشخاص تولید قیمت میکند. در واقع در هر تک معامله وقتی دو نفر میخواهند ارزش ذهنیشان برای یک چیز را ابراز کنند آنرا در قالب قیمت بیان میکنند. بطری آب معدنی در بیابان ارزش بالایی دارد، پس با قیمت بالایی این با ارزش بودن نشان داده میشود. اگر قیمت مبتنی بر پول کاغدی باشد، ارزش ۱ بطری در بیابان ممکن است با ۱۰۰۰ عدد اسکناس هزار تومانی برابر شود، در صورتی که همان بطری در شهر فقط با ۲ عدد اسکناس هزار تومانی برابر است. وقتی عرضه زیادتر میشود ممکن است ارزش ذهنی آن کالا برای متقاضی کمتر شود و همزمان قیمت که آن ارزش را نمایندگی میکند و مبتنی بر پول است نیز کاهش یابد.