▪️"بوی جوی مولیان"
"بخش دوم"
بوی جوی مولیان آید همی
بوی یار مهربان آید همی
▪️اعتبار چهارمقاله و صحّت و سقم حکایت
دربارهٔ اعتبار چهارمقاله و مطالب مندرج در آن باید اشاره کرد که برخی از محقّقان بزرگ معاصر نظیر علامّه محمد قزوینی و مجتبی مینوی و محمد معین با وجود اینکه چهارمقاله را از بهترین نمونه‌های انشاء پارسی برشمرده‌اند اما نسبت به گفته‌های نظامی عروضی چندان اعتقادی نداشته و تصریح کرده‌اند که: «در فنِّ تاریخ‌نویسی ضعفی نمایان داشته» و «کتاب چهارمقاله کتابی است، به کلّی بی‌اعتبار و گمراه‌کننده... و بیش از دویست غلط تاریخی دارد.» و گه‌گاه از نظامی عروضی به عنوان «افسانه‌باف» و «قصّه‌تراش» یاد کرده‌اند. (۷)
معین در دیباچهٔ چهارمقاله چنین نگاشته است: «نظامی عروضی با وجود تقدّم در فنون ادب، در تاریخ ضعیف است و اغلاط تاریخی مانند تخلیط نام‌های رجال مشهور با یکدیگر و تقدیم و تأخیر سال‌ها و عدم دقّت در ضبط وقایع و غیره از وی سر زده است» (۸)
صرف نظر از آرای محقّقان در خصوص اعتبار تاریخیِ چهارمقاله، برخی از دیگر بزرگان اهل تحقیق دربارهٔ اصل داستان رودکی و قصیدهٔ جوی مولیان (آن‌گونه که در چهارمقاله آمده است) ابراز تردید کرده‌اند. از جمله نفیسی موشکافانه گفته‌های نظامی عروضی را بررسی کرده و چنین گفته است: «نظامی عروضی سمرقندی گفته است که این داستان را در سمرقند در سال 504 از دهقان أبورجا احمدبن عبدالصمد عابدی شنیده است و وی گفته است که جدش أبورجا روایت کرد که... و بین سال مرگ رودکی (329) و سال شنیدن این روایت (504)، 175 سال فاصله است. پس یا خود أبورجا احمدبن عبدالصمد دروغ گفته و یا جدش ابورجا» (۹)
دلیل دیگری که نفیسی در سستیِ این داستان عرضه می‌کند، این است که مطابق قول نظامی عروضی، امیرنصر چنان از شنیدن این شعر بی‌تاب گشت که بی‌موزه پای در خنگِ نوبتی آورد و «عنان تا بخارا هیچ بازنگرفت». چگونه ممکن است، کسی از بادغیس یا هرات تا بخارا یک‌سره با اسب بتازد؟ » (۹)
نفیسی پس از تحلیل و تفسیرِ اقوال مورّخان و مقایسهٔ آنها با سخن نظامی عروضی، چنین نتیجه گرفته است: «یگانه چیزی که می‌توان از این داستان پذیرفت این است که یک وقتی نصربن احمد از بخارا بیرون رفته و درباریانش رودکی را برانگیخته‌اند، با این اشعار کاری بکند که زودتر به پایتخت خود برگردد و این نکته از بیان رودکی در این اشعار کاملاً برمی‌آید و دیگر حاجت به این شاخ و برگ‌ها و پیرایه‌ها نیست» (۹)
از مطاویِ سخن اخیر نفیسی این پرسش پیش می‌آید که اگر فاصلهٔ جایی که امیر نصر بدان‌جا رفته با بخارا نزدیک بوده (استاد هیچ اشاره‌ای به مکانی نکرده است)، چرا باید درباریانش با نگرانی به رودکی متوسّل شوند؟ بنابراین، لابد امیر نصر به راهِ دوری رفته بود که موجبات نگرانیِ درباریان را فراهم گشته بود.
عبدالغنی میرزایف نیز صریحاً اشاره کرده است که «سخن نظامی عروضی افسانه مانند است»؛ ولی در عین حال به طور ضمنی، با استناد به اقوال عبدالرحمن جامی و امین احمد رازی و رضاقلی خان هدایت و شرق‌شناسان غرب و محقّقان تاجیک، آن را «همچون یک واقعهٔ تاریخی» پذیرفته؛ اما نتوانسته است مکان مشخصی را به عنوان محل سرایشِ این قصیده معرفی کند. (۱۰)
در این که شخص نظامی عروضی سخت شیفتهٔ رودکی بوده و وی را بزرگترین شاعر جهان می‌دانسته است، جای تردید نیست و همین دیدگاه، خود می‌توانسته است، بالقوّه در پروراندن و آب و تاب دادن به اصلِ ماجرا بسیار دخیل بوده باشد. این اعجابِ نظامی عروضی به خوبی از خلال گفته‌های محمد عوفی بر می‌آید «یکی از جهّال در نظم او (رودکی) طعنی کرده و نظامی عروضی این بیت را در حق او انشاء کرده:
ای آن که طعن کردی در شعر رودکی
این طعن کردنِ تو ز جهل و ز کودکی ست
کآنکس که شعر داند، داند که در جهان
صاحب‌قران شاعری، استاد رودکی ست (۱۱)
از زاویه‌ای دیگر نیز این نکته قابل تأمل است که چگونه در هیچ‌کدام از منابع تاریخی موثّق، که به وفور در
قرن چهارم هجری و حتی قرن پنجم هجری نگاشته شده‌اند، از غیبت چهار سالهٔ امیرنصر سامانی هیچ سخنی به
میان نیامده است! یا اینکه اصلاً ذکری از حضور چهار سالهٔ نصر دوم در
هرات و بادغیس نیامده است! و حتی خلاء حضور چهار سالهٔ نصر سامانی در شهر بخارا، در هیچ‌کدام از منابع
تاریخی دیده نمی‌شود! جالب‌تر این است که بدانیم، هیچ متن تاریخی نیز اذعان به پایتختیِ هرات در طی این چهار سال و یا حتی حضور امیرِ دولت سامانی طی این مدت در شهر هرات و بادغیس و ذکر این ایام و بررسی تحولات آن ندارد. چنانچه در تحقیقات جدیدی هم که پیرامون هرات نگاشته شده است، از این داستان تنها استناد به چهارمقاله می‌کنند و بس!؟ (۱۲)
🔁 گردآوری و تحقیق: #محمدرضاکاکائی
۴ دی ماهِ ۱۴۰۴ خورشیدی
@hafezaneha1
@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan
🔻ادامهٔ مطلب و ذکر منابع در بعدی ⬇️
"بخش دوم"
بوی جوی مولیان آید همی
بوی یار مهربان آید همی
▪️اعتبار چهارمقاله و صحّت و سقم حکایت
دربارهٔ اعتبار چهارمقاله و مطالب مندرج در آن باید اشاره کرد که برخی از محقّقان بزرگ معاصر نظیر علامّه محمد قزوینی و مجتبی مینوی و محمد معین با وجود اینکه چهارمقاله را از بهترین نمونه‌های انشاء پارسی برشمرده‌اند اما نسبت به گفته‌های نظامی عروضی چندان اعتقادی نداشته و تصریح کرده‌اند که: «در فنِّ تاریخ‌نویسی ضعفی نمایان داشته» و «کتاب چهارمقاله کتابی است، به کلّی بی‌اعتبار و گمراه‌کننده... و بیش از دویست غلط تاریخی دارد.» و گه‌گاه از نظامی عروضی به عنوان «افسانه‌باف» و «قصّه‌تراش» یاد کرده‌اند. (۷)
معین در دیباچهٔ چهارمقاله چنین نگاشته است: «نظامی عروضی با وجود تقدّم در فنون ادب، در تاریخ ضعیف است و اغلاط تاریخی مانند تخلیط نام‌های رجال مشهور با یکدیگر و تقدیم و تأخیر سال‌ها و عدم دقّت در ضبط وقایع و غیره از وی سر زده است» (۸)
صرف نظر از آرای محقّقان در خصوص اعتبار تاریخیِ چهارمقاله، برخی از دیگر بزرگان اهل تحقیق دربارهٔ اصل داستان رودکی و قصیدهٔ جوی مولیان (آن‌گونه که در چهارمقاله آمده است) ابراز تردید کرده‌اند. از جمله نفیسی موشکافانه گفته‌های نظامی عروضی را بررسی کرده و چنین گفته است: «نظامی عروضی سمرقندی گفته است که این داستان را در سمرقند در سال 504 از دهقان أبورجا احمدبن عبدالصمد عابدی شنیده است و وی گفته است که جدش أبورجا روایت کرد که... و بین سال مرگ رودکی (329) و سال شنیدن این روایت (504)، 175 سال فاصله است. پس یا خود أبورجا احمدبن عبدالصمد دروغ گفته و یا جدش ابورجا» (۹)
دلیل دیگری که نفیسی در سستیِ این داستان عرضه می‌کند، این است که مطابق قول نظامی عروضی، امیرنصر چنان از شنیدن این شعر بی‌تاب گشت که بی‌موزه پای در خنگِ نوبتی آورد و «عنان تا بخارا هیچ بازنگرفت». چگونه ممکن است، کسی از بادغیس یا هرات تا بخارا یک‌سره با اسب بتازد؟ » (۹)
نفیسی پس از تحلیل و تفسیرِ اقوال مورّخان و مقایسهٔ آنها با سخن نظامی عروضی، چنین نتیجه گرفته است: «یگانه چیزی که می‌توان از این داستان پذیرفت این است که یک وقتی نصربن احمد از بخارا بیرون رفته و درباریانش رودکی را برانگیخته‌اند، با این اشعار کاری بکند که زودتر به پایتخت خود برگردد و این نکته از بیان رودکی در این اشعار کاملاً برمی‌آید و دیگر حاجت به این شاخ و برگ‌ها و پیرایه‌ها نیست» (۹)
از مطاویِ سخن اخیر نفیسی این پرسش پیش می‌آید که اگر فاصلهٔ جایی که امیر نصر بدان‌جا رفته با بخارا نزدیک بوده (استاد هیچ اشاره‌ای به مکانی نکرده است)، چرا باید درباریانش با نگرانی به رودکی متوسّل شوند؟ بنابراین، لابد امیر نصر به راهِ دوری رفته بود که موجبات نگرانیِ درباریان را فراهم گشته بود.
عبدالغنی میرزایف نیز صریحاً اشاره کرده است که «سخن نظامی عروضی افسانه مانند است»؛ ولی در عین حال به طور ضمنی، با استناد به اقوال عبدالرحمن جامی و امین احمد رازی و رضاقلی خان هدایت و شرق‌شناسان غرب و محقّقان تاجیک، آن را «همچون یک واقعهٔ تاریخی» پذیرفته؛ اما نتوانسته است مکان مشخصی را به عنوان محل سرایشِ این قصیده معرفی کند. (۱۰)
در این که شخص نظامی عروضی سخت شیفتهٔ رودکی بوده و وی را بزرگترین شاعر جهان می‌دانسته است، جای تردید نیست و همین دیدگاه، خود می‌توانسته است، بالقوّه در پروراندن و آب و تاب دادن به اصلِ ماجرا بسیار دخیل بوده باشد. این اعجابِ نظامی عروضی به خوبی از خلال گفته‌های محمد عوفی بر می‌آید «یکی از جهّال در نظم او (رودکی) طعنی کرده و نظامی عروضی این بیت را در حق او انشاء کرده:
ای آن که طعن کردی در شعر رودکی
این طعن کردنِ تو ز جهل و ز کودکی ست
کآنکس که شعر داند، داند که در جهان
صاحب‌قران شاعری، استاد رودکی ست (۱۱)
از زاویه‌ای دیگر نیز این نکته قابل تأمل است که چگونه در هیچ‌کدام از منابع تاریخی موثّق، که به وفور در
قرن چهارم هجری و حتی قرن پنجم هجری نگاشته شده‌اند، از غیبت چهار سالهٔ امیرنصر سامانی هیچ سخنی به
میان نیامده است! یا اینکه اصلاً ذکری از حضور چهار سالهٔ نصر دوم در
هرات و بادغیس نیامده است! و حتی خلاء حضور چهار سالهٔ نصر سامانی در شهر بخارا، در هیچ‌کدام از منابع
تاریخی دیده نمی‌شود! جالب‌تر این است که بدانیم، هیچ متن تاریخی نیز اذعان به پایتختیِ هرات در طی این چهار سال و یا حتی حضور امیرِ دولت سامانی طی این مدت در شهر هرات و بادغیس و ذکر این ایام و بررسی تحولات آن ندارد. چنانچه در تحقیقات جدیدی هم که پیرامون هرات نگاشته شده است، از این داستان تنها استناد به چهارمقاله می‌کنند و بس!؟ (۱۲)
🔁 گردآوری و تحقیق: #محمدرضاکاکائی
۴ دی ماهِ ۱۴۰۴ خورشیدی
@hafezaneha1
@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan
🔻ادامهٔ مطلب و ذکر منابع در بعدی ⬇️
Comments
Be the first to add a comment
Log in to comment