اقتصاد مأموریتمحور (بخش اول)
ماریانا مازوکاتو، مشاور اقتصادی کمیسیون اروپا، و نویسندهی کتاب مشهور دولت نوآفرین، ایدهی تحولآفرین دیگری را در کتاب جدیدش «
اقتصاد مأموریتمحور» (
Mission Economy) مطرح کرده و خوانندگان را به بازاندیشی دربارهی بازیگران فرآیند «نوآفرینی» فراخوانده است. او این بار به سراغ پروژهی فضایی «آپولو» رفته است تا با استخراج درسهایی گرانبار از این چرخشگاه تاریخی، انگارههای رایجی که نسبت به فرآیند نوآفرینی فناورانه در ذهنمان نقش بسته است را بر هم بزند.
آپولو، پروژهی بلندپروازانهی دولت آمریکا در بحبوبهی جنگ سرد بود که با فرستادن و فرود آوردن انسان بر روی کرهی ماه، ضرب شستش را به شوروی نشان داد. اهمیت این پروژه تنها به خاطر ارسال انسان به سوی ماه نبود. پروژهی آپولو دانش و تکنولوژیهایی را پدید آورد که به توسعهی سایر بخشهای اقتصاد نیرو بخشید. به عنوان مثال، تکنولوژی لازم برای پردازش اطلاعات در فضاپیمای آپولو، شالودهی تکنولوژی «نرمافزار» را بنیان گذاشت؛ همچنین دانش مدیریتی نوینی از دل این پروژه بیرون آمد که شرکت هواپیماسازی بوئینگ با الگوبرداری از این دانش، توانست نخستین ابرهواپیمای دنیا به نام بوئینگ ۷۴۷ را پدید آورد.
در ادبیات اقتصادی، این پدیده را «اثر سرریز» (
Spillover) میگویند؛ بدین معنا که آفرینش یک تکنولوژی میتواند زمینهی پیدایش تکنولوژیهای بیشتر و بهتر را فراهم سازد. اشخاص و کسبوکارهای نوآفرین با بهرهبرداری از تکنولوژیهای موجود، تکنولوژیهای بیشتر و بهتری را پدید میآورند. بر همین اساس، دانش و تکنولوژیهای نهفته در فضاپیمای آپولو نیز نیروبخش نوآوریهای فناورانه در سایر بخشهای اقتصاد شد.
نکتهی جالبی که در پروژهی آپولو قرار دارد، ساختار مدیریتی منحصربفرد آن است. برخلاف تصور رایج، پروژهی آپولو یک پروژهی «متمرکز» و «بروکراتیک» نبود. دلیلی ندارد که تصور کنیم یک پروژهی تحت راهبری دولت، همیشه به طور متمرکز و بروکراتیک اداره میشود. پروژهی آپولو و هدایتگر آن، سازمان ناسا، این انگارهی کلیشهای را هم بر میزند که سازمانهای عمومی همیشه و همهجا متمرکز و بروکراتیک عمل میکنند. نخست آنکه سازمان ناسا در برابر حاکمیت مرکزی از خودمختاری و انعطافپذیری نسبی برخوردار بود. این سازمان میتوانست بدون کسب اجازه از مقامات بالا، برنامههای پژوهشی مورد نظرش را کلید زند و با هر کسبوکاری که آن را مناسب مییافت، قراردادهایی برای تأمین تجهیزات فضایی منعقد کند. حتی سطح بودجهی پروژهی آپولو بیش از آنکه تحت امر مقامات بلندپایهی دولتی باشد، تحت تأثیر مدیر سازمان ناسا (جیمز وب) قرار داشت؛ او پرزیدنت کِندی را متقاعد کرد که برای کامیابی پروژهی آپولو، لازم است که بودجهی پروژه دو برابر شود.
علاوه بر آن، ساختار پروژهی آپولو نیز از عدم تمرکز نسبی برخوردار بود. مدیران بلندپایهی ناسا اهداف کلّی پروژه را مشخص میکردند، اما چگونگی دستیابی به این اهداف به اشخاص و نهادهای دستاندرکارِ پروژه واگذار شده بود. این سیاست بستر مساعدی فراهم میکرد تا دستاندرکاران پروژه، مستقل از دستورات یک مرکز فرماندهی، راهکارهای نوآورانهای برای تحقق اهداف پروژه پیدا کنند. در این بین، مدیران بلندپایه تنها سعی میکردند که رهنمود دهندهی مجریان پروژه باشند. همچنین، سازمان ناسا در تولید و تأمین تجهیزات فضاپیمای آپولو همکاری گستردهای با بخش خصوصی و بخش غیرانتفاعی (مراکز پژوهشی غیرانتفاعی) ترتیب داده بود. همهی این موارد دلالت بر این امر دارند که پروژهی آپولو یک سرمایهگذاری نامتمرکزِ عمومی - خصوصی بوده است.
همانطور که اشاره کردیم، پروژهی آپولو اثرات سرریز چشمگیری در پیشرفتهای فناورانه داشت. احتمالاً یکی از مهمترین آنها پیدایش موج کوچکسازی حجم کامپیوترهای آن زمان در صنعت رایانه بود، و نیروی محرّکهی این موج هم نیاز ناسا به رایانهی راهنمایی بود که قابلیت جایگذاری در سفینهی کوچک ماهنشین آپولو را داشته باشد. سازمان ناسا برای تولید آن با پژوهشگاه غیرانتفاعی دریپر در مؤسسهی تکنولوژی ماساچوست قراردادی منعقد کرد. این پژوهشگاه نیز برای توسعهی رایانهای که بتواند کارش را به خوبی انجام دهد، به سراغ تکنولوژی نوظهور آن زمان به نام مدارهای یکپارچه رفت. پژوهشگاه دریپر ۶۰ درصدِ مجموع مدارهای یکپارچهای که در آمریکا تولید شده بود را خریداری کرد تا نوآوریاش را محقق سازد.
چنین حجم عظیمی از خرید مدارهای یکپارچه، رونقبخش صنعت مدار یکپارچهی آمریکا شد، مقیاس تولید صنعت را گسترش داد، آن را به صرفهجویی ناشی از مقیاس رساند و در نتیجه هزینهی مدارهای یکپارچه رو به کاهش گذاشت. مدارهای یکپارچه شالودهی صنعت رایانه را شکل میدهند، و شکوفایی این تکنولوژی مرهون پروژهی آپولو و سیاست خرید دولتیِ مدارهای یکپارچه بوده است.
✅ @karkhone