✳️ تحلیل و زیبایی شناسی شعری از سروده های سیمین بهبهانی بانوی غزل معاصر
✳️ عباس رسولی املشی
بخش : اول

مرا هزار امید است و هر هزار تویی
شروع شادی و پایان انتظار تویی

بهارها که ز عمرم گذشت و بی‌تو گذشت
چه بود غیر خزان‌ها اگر بهار تویی

دلم ز هر چه به غیر از تو بود خالی ماند
در این سرا تو بمان ای که ماندگار تویی

شهاب زودگذر لحظه‌های بوالهوسی است
ستاره‌ای که بخندد به شام تار تویی

جهانیان همه گر تشنگان خون من‌اند
چه باک زان همه دشمن چو دوست‌دار تویی

دلم صراحی لبریز آرزومندی است
مرا هزار امید است و هر هزار تویی

سیمین خلیلی معروف به سیمین بهبهانی غزل سرای توانای معاصر در ۲۸ تیر سال ۱۳۰۶ شمسی در تهران به دنیا آمد و در سحرگاه سه‌شنبه ۲۸ مرداد ۱۳۹۳ دارِ فانی را وداع گفت. او فرزند عباس خلیلی ‌شاعر، نویسنده و مدیر روزنامه اقدام‌ است.

سیمین سرودن غزل را از نوجوانی آغاز کرد و موضوع اغلب غزل‌های او در این دوران مضامین عاشقانه و عواطف زنانه و انسانی بود. وی بعدها متأثر از سروده‌های نوپردازان شد و در مجموعه غزل رستاخیز به سمت موضوعات و معضلات اجتماعی گرایش پیدا کرد.

مهم ترین ویژگی شاعرانه سیمین بهبهانی بانوی غزل معاصر کشف، به کارگیری یا ابداع اوزان تازه و نیز سرودن اشعار در مصراع های طولانی و اوزان بلند بود، او با مهارتی خیره کننده قالب های کهن را در شکل تازه و با مضامین مدرن عرضه می کرد و چندان در این کار و خلاقیت های نوآورانه در عرصه غزل چیره دست بود که « نیمای غزل» لقب گرفت.

سیمین در سال ۱۳۴۸ به عضویت شورای شعر و موسیقی درآمد و به همراه هوشنگ ابتهاج، نادر نادرپور، یدالله رویایی، بیژن جلالی و فریدون مشیری این شورا را اداره می کردند. وی همچنین در سال ۱۳۵۷ عضویت در کانون نویسندگان ایران را پذیرفت.

آثار وی عبارت اند از: سه تار شکسته، جای پا، چلچراغ، مرمر، رستاخیز، خطی ز سرعت و از آتش، دشت ارژن، کاغذین جامه، کولی و نامه و عشق، عاشق تر از همیشه بخوان، با قلب خود چه خریدم؟، یک دریچه آزادی و ... .

این غزل سیمین در وزن عروضی متناوب ارکان « مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن» یعنی بحرِ مجتث مثمن مخبون محذوف سروده شده است که از وزن های پُرکاربرد شعر فارسی محسوب می شود. در این سروده شش بیتی« تویی» به عنوان ردیف و واژگانِ « هزار، انتظار، بهار، ماندگار، تار، دوست دار و هزار» قافیه های آن را تشکیل می دهند. حرف روی در کلمات قافیه، صامت « ر» است و مصوت « ا » و صامت « ر» حروف مشترک واژگان قافیه هستند که بر اساس قاعده دوم قافیه می باشد.

در این غزل، مصراع نخست یعنی« مرا هزار امید است و هر هزار تویی» در پایان شعر تکرار شده است که آن را « ردالمطلع» می نامند.

شاعر در ابیات آغازین غزل، سعدی وار از معشوق زمینی یاد می کند و در ادامه این معشوق را مولوی وار ارتقا می دهد و
فرازمینی و آسمانی می کند. به عبارت دیگر معشوق در این سروده او حافظ وار بین زمین و آسمان جلوه گری می کند.

شاعر در شروع شعر خود با تکرار واژه « هزار» که نشانه کثرت و بسیاری است از امیدها و آرزوهای فراوان خود در زندگی سخن می گوید که تحقق آن ها را منوط به وصال و حضور معشوق می داند. او حضور یار را شروع شادی ها و پایان انتظارهای رنج آور زندگی تلقّی می کند.

تنها، وجود محبوب است که می تواند در حیات او بهارآفرین و نشاط آور و شادی بخش باشد، وگرنه هر چند شاعر بهارهای فراوانی را در زندگی خود شاهد بوده، امّا این بهاران بی حضور یار چیزی جز خزان و پژمردگی و افسردگی نبوده است.

او در طول زندگی خود هیچ گاه به جز معشوق به کسی توجهی نداشته است و همواره به او وفادار مانده است؛ چرا که فقط حضور و عشق او را در این روزگار پایدار و ماندنی می بیند.
در اینجا معشوق از سطح زمینی عروج می کند و آسمانی می شود.

او عشق های احساساتی و بی تأمّل را بوالهوسانه می داند و آن را همچون شهابی می بیند که حضورش آنی و زودگذر است و به عبارت دیگر پایدار نیست. امّا جلوه عشق پایدار را همچون ستاره ای می داند که روشنی بخش شبِ تار است و به زندگی شاعر فروغ و حیاتی جاودان می بخشد.

وقتی که معشوق، دوست دار و حامی او باشد، دیگر از دشمنان هراسی نیست؛ حتّی اگر تمام مردم جهان به خون او تشنه شوند و از او کینه و نفرت داشته باشند. حضور چنین محبوب ماندگاری سبب می شود تا شاعر آرامش خاطر پیدا کند و از هیچ چیزی واهمه ای نداشته باشد.

شاعر در پایان دلش را به تُنگ شرابی تشبیه کرده است که لبریز اشتیاق وصال محبوب است و رسیدن به همه ی آرزوهایش را فقط با حضور معشوق محقق می‌بیند.

❇️ ادامه دارد... .

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan