فاصله از افلاطون تا ارسطو فاصله یک نسل تا نسل بعدی، و یک استاد تا شاگردش نبود، فاصله از "آرمان‌ِاسطوره‌بنیاد" تا "تجربیدنِ خردبنیادِ جهان" بود.
آن پژواک بلندی که افلاطون و نوافلاطونیان در آفاق مسیحیت و در بنیادِ عرفان ما یافتند بی‌جهت نبود، چنان‌که بی‌اعتناییِ جهان مسیحیت تا مقطع توماس‌آکویناس و تحریف افلاطونی‌ای که ما در سنت اندیشه پسااسلامی‌مان از ارسطو کردیم، هم بی‌وجه نبودند.
ارسطو دست‌آخر پدر "بنیادِعلم" شد، ولی افلاطون بن‌مایه "خیال" ماند. افلاطون "شاعر" بود که ارسطو نبود، اما ارسطو به "تحلیل‌شاعرانگی"ای پرداخت که افلاطون همان شاعرانگی را در فلسفه‌اش زیست، همچنان‌که در شعرهایش.
برای آباء اندیشه و عرفان ما، ارسطو لقمه دیرهضم‌ای ماند که با آن رودل می‌کردند، اما افلاطون راحه‌الحلقوم شیرین مستی‌فزای آنان گشت تا به مقام "حکیم‌الاهی"اش برکشیدند و سودایِ خوش عشق‌اش خواندند:
شادباش ای عشقِ خوش سودایِ ما
ای طبیب جمله علت‌های ما
ای دوای نخوت و ناموس ما
ای تو افلاطون و جالینوس ما (مثنوی)
اگر ابوریحان بیرونی و آدم‌های کم‌اهمیت‌تری چون خیام را استثنا کنیم، تاریخ اندیشه پسااسلامیِ ما میدان جولان "افلاطون" و رویگردانی از "ارسطو" بود. ما نگاهِ "روبه‌واقعیت" ارسطو را برنگرفتیم، بجایش در خیالِ افلاطون غوطه‌ها خوردیم و یاوه‌ها گفتیم.
بزرگترین و نوآورترین ذهن فلسفی ایرانِ‌پسااسلامی که بوعلی بود، در کار هضم ارسطو، دست به دامان افلاطون‌گرایی‌ای شد که با مآثر فلوطینِ نوافلاطونی‌اش آمیخت و تلاش نمود تا ملغمه‌ای پایدار و منسجم برسازد که در کتاب عظیم "حکمت‌ُالمَشرِقیین"ای که در اصفهان به یغمای سپاهیان غزنوی رفت، به تفصیل‌اش رساند. از آن تفصیلِ به غارت تاریخ رفته، تنها گفتارمقدماتی‌اش برجای‌ماند که هانری‌کوربن در دهه پنجاه شمسی تصحیح و منتشرش نمود. از این گفتار، می‌توانیم نسبت به محتوای بالا گفته‌ام از آن کتابِ از دست رفته، آگاهی بیابیم. هم عین‌القضات همدانی و هم شیخ‌اشراق به ژرفا متاثر از حکمت‌المشرقیین بوعلی‌سینا بودند.
دکتر پورحسن دراین گفتار، راه به آرای شیخ‌اشراق در امرسیاست می‌بَرد که تماما بر ریل‌های افلاطونیِ نهاده توسط بوعلی می‌پوید، که البته به قیمت جان شیخ هم تمام شد که سودای ولایت‌جهانی یافته‌بود!
سخن اصلی من در آن کوریِ سیستماتیک‌ای است که "سیاست" افلاطون دچارش بود - ولی "سیاست" واقعیت‌نگرِ ارسطو نبود - تا دکتر پورحسنِ قُدَمایی را در قرن بیست‌ویکم میلادی، و زیر چرخ‌هایِ ویرانگر و ضدانسانیِ "سیاست‌ولایی"، همچنان کورِ واقعیت نگه‌می‌دارد!
بن‌مایه ولایت‌فقیه دقیقا همانی است که شیخ‌اشراق و پیش‌از او بوعلی و اسماعیلیان، و پیش از ایشان فلوطین و صدالبته افلاطون می‌گفتند: آریستوکراسیِ فرهمندانِ وارسته!
زهی حماقت! زهی نادانی! زهی کوردلی!
آن ریل‌های فهمی‌ِ واقعیت‌نگری که ارسطو در میدان "سیاست" نهاد به شرقِ اسلامی اصلا نرسید، مگر در فارابی که او هم سیاست‌اش را برنتافت! اما در غرب به ماکیاولی و سپس تامس‌هابز و آنگاه به جان‌لاک و سپس به کندورسه و ولتر و کانتِ عصر روشنگری رسید تا سرانجام قانون‌اساسی ایالات‌متحده آمریکا را نوشت و در قرن نوزدهم به دست جان استوارت میل و بسیارانی دیگر رسید تا امروز آن ریل‌های ارسطوییِ امر سیاست به ایستگاه‌هایِ مدرن هابرماس و جان‌رالز رسیده است.
اما ریل‌های "سیاست" در معنای افلاطونی‌اش که سیاستِ "ولاییِ" کلیسای کاتولیک را هزارسال پُشتیبانیِ فلسفی کرده بود، در قرون جدید فرونهاده شد، زیرا که "فردانسانی" متولد شده بود و به نرمی سخن از "کرامت‌ذاتی" خود می‌زد. این بود که آن ریل‌ها زنگ زد و پوسید تا کوتاه‌زمانی در نازیسم و لنینیسم احیا شد که موضوع بحث کارل پوپر در کتاب تاثیرگذار "جامعه باز و دشمنانش" گشت.
در نظر به سپهرانسانی، باید که به "واقعیت" نظرکرد. جهانی که "هست"، اعتنایی به آرزوها و خیال‌ها و آرمان‌های هیچ افلاطون و بوعلی و شیخ‌اشراق و لنین‌ای ندارد. سپهرانسانی آن است که در تحققِ واقعی‌اش "هست"، بی اعتنایِ به همه آرمان‌ها. از اینروست که هر اراده‌ای برای ساختن "مدینه‌فاضله" راه به جهنمِ آیشویتس‌ها و کشتارگاه‌های استالین و پولپوت می‌برد، ولاغیر.
فروتنی‌ای باید تا در دام فضاحت‌های "جمهوریتِ" افلاطون نیفتاد. ارسطو، ناظری فروتن به سپهرانسانی ماند تا رویکردش به امروز رسید. افلاطون اسطوره‌اندیشی افسونی بود که تنها خوراک تبهکاران شد و جز تباهی برنیآورد. او و اذناب‌اش از شیخ‌اشراق‌ها تا لنین، هرگز نفهمیدند که عرصه انسان، میدان "تجویز" نیست و نمی‌تواند که باشد؛ اراده‌های "تغییر" هم باید بغایت دانش‌بنیاد و محتاط باشند تا فاجعه نیافرینند. دلیریِ "تجویز" تنها این نیست که نشانه ملغمه‌ای از نادانی و حماقت است، بلکه بی‌تردید آبستن "جنایت" خواهد بود.
علی صاحب‌الحواشی
https://t.me/arshivefarhikhtegan/632
آن پژواک بلندی که افلاطون و نوافلاطونیان در آفاق مسیحیت و در بنیادِ عرفان ما یافتند بی‌جهت نبود، چنان‌که بی‌اعتناییِ جهان مسیحیت تا مقطع توماس‌آکویناس و تحریف افلاطونی‌ای که ما در سنت اندیشه پسااسلامی‌مان از ارسطو کردیم، هم بی‌وجه نبودند.
ارسطو دست‌آخر پدر "بنیادِعلم" شد، ولی افلاطون بن‌مایه "خیال" ماند. افلاطون "شاعر" بود که ارسطو نبود، اما ارسطو به "تحلیل‌شاعرانگی"ای پرداخت که افلاطون همان شاعرانگی را در فلسفه‌اش زیست، همچنان‌که در شعرهایش.
برای آباء اندیشه و عرفان ما، ارسطو لقمه دیرهضم‌ای ماند که با آن رودل می‌کردند، اما افلاطون راحه‌الحلقوم شیرین مستی‌فزای آنان گشت تا به مقام "حکیم‌الاهی"اش برکشیدند و سودایِ خوش عشق‌اش خواندند:
شادباش ای عشقِ خوش سودایِ ما
ای طبیب جمله علت‌های ما
ای دوای نخوت و ناموس ما
ای تو افلاطون و جالینوس ما (مثنوی)
اگر ابوریحان بیرونی و آدم‌های کم‌اهمیت‌تری چون خیام را استثنا کنیم، تاریخ اندیشه پسااسلامیِ ما میدان جولان "افلاطون" و رویگردانی از "ارسطو" بود. ما نگاهِ "روبه‌واقعیت" ارسطو را برنگرفتیم، بجایش در خیالِ افلاطون غوطه‌ها خوردیم و یاوه‌ها گفتیم.
بزرگترین و نوآورترین ذهن فلسفی ایرانِ‌پسااسلامی که بوعلی بود، در کار هضم ارسطو، دست به دامان افلاطون‌گرایی‌ای شد که با مآثر فلوطینِ نوافلاطونی‌اش آمیخت و تلاش نمود تا ملغمه‌ای پایدار و منسجم برسازد که در کتاب عظیم "حکمت‌ُالمَشرِقیین"ای که در اصفهان به یغمای سپاهیان غزنوی رفت، به تفصیل‌اش رساند. از آن تفصیلِ به غارت تاریخ رفته، تنها گفتارمقدماتی‌اش برجای‌ماند که هانری‌کوربن در دهه پنجاه شمسی تصحیح و منتشرش نمود. از این گفتار، می‌توانیم نسبت به محتوای بالا گفته‌ام از آن کتابِ از دست رفته، آگاهی بیابیم. هم عین‌القضات همدانی و هم شیخ‌اشراق به ژرفا متاثر از حکمت‌المشرقیین بوعلی‌سینا بودند.
دکتر پورحسن دراین گفتار، راه به آرای شیخ‌اشراق در امرسیاست می‌بَرد که تماما بر ریل‌های افلاطونیِ نهاده توسط بوعلی می‌پوید، که البته به قیمت جان شیخ هم تمام شد که سودای ولایت‌جهانی یافته‌بود!
سخن اصلی من در آن کوریِ سیستماتیک‌ای است که "سیاست" افلاطون دچارش بود - ولی "سیاست" واقعیت‌نگرِ ارسطو نبود - تا دکتر پورحسنِ قُدَمایی را در قرن بیست‌ویکم میلادی، و زیر چرخ‌هایِ ویرانگر و ضدانسانیِ "سیاست‌ولایی"، همچنان کورِ واقعیت نگه‌می‌دارد!
بن‌مایه ولایت‌فقیه دقیقا همانی است که شیخ‌اشراق و پیش‌از او بوعلی و اسماعیلیان، و پیش از ایشان فلوطین و صدالبته افلاطون می‌گفتند: آریستوکراسیِ فرهمندانِ وارسته!
زهی حماقت! زهی نادانی! زهی کوردلی!
آن ریل‌های فهمی‌ِ واقعیت‌نگری که ارسطو در میدان "سیاست" نهاد به شرقِ اسلامی اصلا نرسید، مگر در فارابی که او هم سیاست‌اش را برنتافت! اما در غرب به ماکیاولی و سپس تامس‌هابز و آنگاه به جان‌لاک و سپس به کندورسه و ولتر و کانتِ عصر روشنگری رسید تا سرانجام قانون‌اساسی ایالات‌متحده آمریکا را نوشت و در قرن نوزدهم به دست جان استوارت میل و بسیارانی دیگر رسید تا امروز آن ریل‌های ارسطوییِ امر سیاست به ایستگاه‌هایِ مدرن هابرماس و جان‌رالز رسیده است.
اما ریل‌های "سیاست" در معنای افلاطونی‌اش که سیاستِ "ولاییِ" کلیسای کاتولیک را هزارسال پُشتیبانیِ فلسفی کرده بود، در قرون جدید فرونهاده شد، زیرا که "فردانسانی" متولد شده بود و به نرمی سخن از "کرامت‌ذاتی" خود می‌زد. این بود که آن ریل‌ها زنگ زد و پوسید تا کوتاه‌زمانی در نازیسم و لنینیسم احیا شد که موضوع بحث کارل پوپر در کتاب تاثیرگذار "جامعه باز و دشمنانش" گشت.
در نظر به سپهرانسانی، باید که به "واقعیت" نظرکرد. جهانی که "هست"، اعتنایی به آرزوها و خیال‌ها و آرمان‌های هیچ افلاطون و بوعلی و شیخ‌اشراق و لنین‌ای ندارد. سپهرانسانی آن است که در تحققِ واقعی‌اش "هست"، بی اعتنایِ به همه آرمان‌ها. از اینروست که هر اراده‌ای برای ساختن "مدینه‌فاضله" راه به جهنمِ آیشویتس‌ها و کشتارگاه‌های استالین و پولپوت می‌برد، ولاغیر.
فروتنی‌ای باید تا در دام فضاحت‌های "جمهوریتِ" افلاطون نیفتاد. ارسطو، ناظری فروتن به سپهرانسانی ماند تا رویکردش به امروز رسید. افلاطون اسطوره‌اندیشی افسونی بود که تنها خوراک تبهکاران شد و جز تباهی برنیآورد. او و اذناب‌اش از شیخ‌اشراق‌ها تا لنین، هرگز نفهمیدند که عرصه انسان، میدان "تجویز" نیست و نمی‌تواند که باشد؛ اراده‌های "تغییر" هم باید بغایت دانش‌بنیاد و محتاط باشند تا فاجعه نیافرینند. دلیریِ "تجویز" تنها این نیست که نشانه ملغمه‌ای از نادانی و حماقت است، بلکه بی‌تردید آبستن "جنایت" خواهد بود.
علی صاحب‌الحواشی
https://t.me/arshivefarhikhtegan/632
Comments
Be the first to add a comment
Log in to comment