بازاندیشی:
یادداشتهایی درباره فهم و نقد متن(۳)
خودآگاهی و نقد
عباس اسکندری

هیچ ناظری بی‌نظر نیست. ناقد با کوله‌باری از تجارب و پیش‌ذهن‌های تیز و آماده به سفر نقدِ اثر می‌رود. اساساْ اگر عزم ناقد به انگاره‌های شخصی مسلح نباشد، نقد شکل نمی‌گیرد. اما مکانیزم‌های تعلیق؛ همچون تحلیلی پدیدارشناسانه، ناقد را یاری می‌دهد که به مسیر نقد و سوگیری‌های خویش آگاهی اجمالی داشته باشد.
ادعای خودآگاهی ناقد تنها به این امر اشارت دارد که ناقد، اهم تاثیرات و تاثرات ذهنی و انفعالی خویش را در در کار نقد متن/اثر در دایره خودآگاهی داشته باشد.
اصولاً به یاری مکانیسم‌های نقد، همراه با کنترل ذهنی و از طریق خودآگاهی است که نقد به صورت یک مواجهه رو در رو با متن شکل می‌گیرد. واضح است که این مسیر باریک چقدر برای پرو بال گشودن ناقد و حرکت در سویه‌های مختلف نقد اثر، مجالی اندک و راهی صعب و سخت باقی می‌گذارد. و طرفه آن که پس از وصول احتمالی به چنین مرتبه‌ای از شرایط ذهنی نقد، آنچه با ابزار نقد واکاوی می شود، هستی فی‌نفسه اثر نیست. بلکه پدیدار اثر است، آن‌چنان که در ادراک ما ظهور می‌یابد.
امروزه این نظر که ناقد از طریق نقد اثر در تکاپوی کشف جهان خالق اثر است، نظری منسوخ و نامقبول تلقی می‌شود. ناقد در حد اعلای نقد، پیوند‌ها و گسل‌های جهان خویش را با اثر هنری می‌کاود و در می‌یابد. او در نقد اثر هنری مشت خویش را باز می‌کند، به جای آنکه مشت نویسنده را باز نماید.


#فرهیختگان، ندای آگاهی و آزادی