در کشاکش تعین تکلیف برای حال و آینده ایران و ایرانی بد نیست سری هم به تحقیقات دیگران درباره خود بیندازیم. دیگری( بیرون) که نگاهش چند بعدی و کامل‌تر از نگاه افقی خود به خود است.
ویلیام بی‌من مدتها در روستایی در ایران زندگی و تحقیق کرد. او در بافت زبان و فرهنگ ایرانی رفتارهای ایرانیان را معنا کرد: ابهام جنسیت در زبان فارسی و دوپهلو گویی، دوگانگی و نبود صداقت و عدم اعتماد به یکدیگر در فرهنگ ایرانی.
او ساختار ذهنی ایرانیان را عجین با فرهنگ شیعه و متفاوت با اسلام می‌بیند و معتقد است مرثیه و تحقیرشدگی تاریخی نوعی همدردی بین ایرانیان و قدیسان شیعه ایجاد کرده.
او دو گانگی ظاهر و باطن در فرهنگ ایرانی را وامدار تصوف و عرفان شرقی میداند. خلوص و اهمیت باطن و بی ارزشی ظاهر، عدم صداقت و تفاوت ظاهر و باطن در تفکر و فرهنگ ایرانی در معماری ایرانی هم جای گرفته است. اندرونی و بیرونی در خانه و معماری ایرانی از این جهت است. اندورنی ویژه افراد خاص است و محل امن( امن؟!) زن و فرزندان.
از نکات مهم ایرانی بودن پذیرش و نهادینه شدن سلسله مراتب در تفکر ایرانی است‌ همینطور عدم پذیرش مساوات و اعتقاد به طبقات و سلسله مراتب.
مهدی فاتحی