✳️ ساقی نامه چگونه قالب شعری است ؟

ساقی‌نامه به نقل از دهخدا «نوعی شعر مثنوی در بحر متقارب[مثمن مقصور یا محذوف] است [وزن و گویش حماسی دارد] که در آن شاعرخطاب به ساقی کند و مضامینی در یاد مرگ و بیان بی‌ثباتی حیات دنیوی و پند و اندرز و حکمت و غیره آورد. با اینکه این نوع شعر را به علت ذکر باده و جام با سایر اشعار خمریه مناسبتی است اما دو شرط اینکه مثنوی باشد و در بحر متقارب گفته آید آن را نوع خاصی در میان اشعار فارسی قرار می‌دهد و نیز روح خاص فلسفی و اخلاقی و عرفانی این نوع منظومه‌ها با مضامین عادی سایر خمریات تفاوتی آشکار دارد.»

برای مثال ساقی‌نامه متفاوت از مغنی‌نامه و خمریه است. مغنی‌نامه خطاب به مغنی است و دعوت و ترغیب اوست به خواندن آواز و سرود و رامش‌گری (به نقل از دهخدا). شعرهایی که در توصیف شراب سروده شوند خمریه نامیده می‌شوند (مانند خمریه‌هایرودکی و منوچهری. خمریه از عرب وارد فارسی شده و والد ساقی‌نامه شمرده می‌شود.)

هرچند که برخی فردوسی را پایه‌گذار ساقی‌نامه می‌دانند، نظامی گنجوی، ملهم از ابیات پراکندهٔ شاه‌نامه، سرایندهٔ نخستین منظومهٔ مستقل از این نوع است. بعدها دیگران نیز راه نظامی را ادامه دادند و ساقی‌نامه را به سبکی در شعر کلاسیک ایران تبدیل نمودند. ساقی‌نامهٔ حافظ، میر رضی آرتیمانی و نظامی معروف‌ترین ساقی‌نامه‌های ادبیات ایرانند.


اجرای آوازی ساقی‌نامه‌ها (که صوفی‌نامه نیز نامیده می‌شوند) معمولاً در مایه‌های بیات اصفهان و ماهور (و بعضی وقتها نوا) است. ساقی‌نامه در افشاری "کشته مرده" هم نامیده می‌شود.

ابیاتی از ساقی‌نامهٔ رضی‌الدین آرتیمانی:

الهی به مستان میخانه اتبه عقل آفرینان دیوانه اتبه مستان افتاده در پای خمبه رندان پیمانه پیمای خمکه خاکم گل از آب انگور کنسراپای من آتش طور کن

ابیاتی از ساقی‌نامهٔ حافظ:

بیا ساقی آن می که حال آوردکرامت فزاید کمال آوردبیا ساقی آن می که عکسش ز جامبه کی‌خسرو و جم فرستد پیامبه من ده که بدنام خواهم شدنخراب می و جام خواهم شدمبده تا روم بر فلک شیر گیربه هم بر زنم دام این گرگ پیر

ابیاتی از ساقی‌نامهٔ وحدت کرمانشاهی:

بیا ساقی و می به گردش درآرکه دل گیرم از گردش روزگارمیی ده که چون ریزیش در سبوبرآرد سبو از دل آواز او

ابیاتی از ساقی‌نامهٔ امیدی تهرانی:

بیا ساقی آن تلخ شیرین گوارکه شیرین کند تلخی روزگاربیا ساقی آن جام گیتی نماکه از جم رسیدست دورش به مابیا ساقی آن آفت عقل و هوشبیا ساقی آن لعبت لعل پوشبه من ده که بی هوشیم آروزستبه مستان هم آغوشیم آروزست

❇️ ویکی پدیا

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan