✳️ واژهٔ عنقا به چه معناست؟ایا همان ققنوس است؟

❇️ عنقا

[عَ] (ع اِ) نام سازي است که گردني دراز دارد. (از آنندراج) (غياث اللغات) :

گهي سماع زني گاه بربط و گه چنگ
گهي چغانه و طنبور و شوشک و عنقا.
فرخي.

مطرباني چو باربد زيبا
چنگ و بربط چغانه و عنقا.
مسعودسعد.

به پيروزي و بهروزي نشين مي خور به کام دل
به لحن چنگ و طنبور و رباب و بربط و عنقا.
مسعودسعد.

ز دستان قمري در او بانگ عنقا
ز آواز بلبل در او زخم مزهر.
ازرقي.

از براي عاشقان مفلس اکنون بي طمع
بلبل خوش نغمه گه شهرود و گه عنقا زند.
فضل بن يحيي هروي.

◀️ || نام نوايي است از موسيقي. (از آنندراج) (از غياث اللغات) (از ناظم الاطباء).

❇️ عنقا

[عَ] (اِخ) همان عنقاء است که در تداول فارسي زبانان همزهء آن مانند ساير الفهاي ممدود، به تلفظ درنيايد. سيمرغ. اشترکا. عنقاي مغرب. عنقاي مغربي. رجوع به عَنْقاء شود :

بسان مخلب عنقا پديد شد ز افق
و يا چو ابروي زال از نشيمن عنقا(1).
منوچهري.

ابله آن گرگي که او نخجير با شيران کند
احمق آن صعوه که او پرواز با عنقا کند.
منوچهري.

با هر کس منشين و مبر از همگان نيز
بر راه خرد رو نه مگس باش نه عنقا.
ناصرخسرو.

رستم چرا نخواند بروز مرگ
آن تيز پرّ و چنگل عنقا را؟
ناصرخسرو (ديوان چ مينوي ص167).

خرسند مشو به نام بي معني
نام تهي است زي خرد عنقا.
ناصرخسرو.

از چتر تو سايهء هماي افتد
وز گرد سپاه سايهء عنقا.
مسعودسعد.

گرچه عنقا را نگيرد هيچ باز صيدگير
باز کز دست تو پرد صيد او عنقا بود.
اميرمعزي.

نقاش چيره دست است آن ناخداي ترس
عنقا نديده صورت عنقا کند همي.
؟ (از کليله و دمنه).

گرچه شد ز اهل روزگار جدا
چه کم است آخر از مگس عنقا.
سنايي.

ز گرد راه چو عنقا به آشيانهء باز
بسوي بنده خراميد شاه بنده نواز.
سوزني.

در جوف سپهر تنگدل بود
عنقا به قفس درون نيايد.
انوري.

ملک به کام کي شود تا نرسد بحکم او
عنقا دايه کي شود نا نرسد بزال زر.
مجير بيلقاني.

من اندر رنج و دونان بر سر گنج
مگس در گلشن و عنقا به گلخن.
خاقاني.

گر به خدمت کم رسم معذور دار
کز پي عنقا نشان خواهم گزيد.
خاقاني.

وگر عنقايي از مرغان ز کوه قاف دين مگذر
که چون بي قاف شد عنقا عنا گردد ز ناداني.
خاقاني (ديوان چ عبدالرسولي ص424).

هنر نهفته چو عنقا بماند از آنکه بماند
کسي که بازشناسد هماي را از خاد.
ظهير فاريابي (ديوان ص66).

چو مشک از ناف عزلت بو گرفتم
بتنهايي چو عنقا خو گرفتم.
نظامي.

به باز چتر عنقا را بگيرد
به تاج زر ثريا را بگيرد.
نظامي.

برون رفت و روي از جهان درکشيد
چو عنقا شد از بزم شه ناپديد.
نظامي.

عنکبوت ار طبع عنقا داشتي
از لعابي خيمگي افراشتي.
مولوي.

وصف بازان را شنيده در زمان
گفته من عنقاي وقتم بيگمان.
مولوي.

نباشد محرم عنقا مگس.
مولوي.

اگر عنقا ز بي برگي بميرد
شکار از چنگ گنجشکان نگيرد.
سعدي.

وليکن ترا صبر عنقا نباشد
که در دام شهوت به گنجشک ماني.
سعدي.

مرا که عزلت عنقا گرفتمي همه عمر
چنان اسير گرفتي که باز تيهو را.
سعدي.

يافت عنقا ز عزلت و دوري
قاف تا قاف نام مستوري.
اوحدي.

برو اين دام بر مرغ دگر نه
که عنقا را بلند است آشيانه.
حافظ.

عنقا شکار کس نشود دام بازچين
کآنجا هميشه باد به دست است دام را.
حافظ.

من و انديشهء مدح تو بادا زين هوس شرمم
چنان پرد مگس جايي که ريزد بال و پر عنقا.
هاتف.

◀️ - خود را عنقا کردن؛ کنايه از گم شدن و ناپديد گرديدن است :

از که مشرق چو طاووسي برآيد بامداد
در که مغرب شبانگه خويشتن عنقا کند.
ناصرخسرو.

◀️ - عنقاپيکر؛ بزرگ جثه. که پيکري چون عنقا دارد :

در مقام عز عزلت در صف ديوان عهد
راست گويي روستم پيکار و عنقاپيکرم.
خاقاني.

◀️ - عنقاسخن؛ که سخني چون عنقا دارد. بمجاز فصيح :

خاقاني است بلبل عنقاسخن(2) ولي
عنقاست کبک هم صفت اوش چون نهي.
خاقاني.

◀️ - عنقاوار؛ مانند عنقا. بسان عنقا :

قاز ار بازو زند بر ياد عدل پهلوان
چرغ عنقاوار متواري شود از بيم قاز.
سوزني.

◀️ - عنقاي فرتوت؛ کنايه از زمين و ظلمت شب باشد. (انجمن آراي ناصري). کنايه از زمين است :

شباهنگام اين عنقاي فرتوت
شکم پر کرد از اين يکدانه ياقوت.
نظامي.

(1) - در صفت هلال است.
(2) - ن ل: عنقاصفت.

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan