🌿ابن‌سینا: حکیم پیشرو!
🔸این روزها فیلسوفان دیگر آن‌قدر برجسته نیستند که لقبی داشته باشند. لقب‌ها در قرون میانه رایج‌تر بود و هر فیلسوفی که سری در میان میان سرها درآورده بود لقبی داشت: بوناونتوره «دکتر ملکوتی»، آکویناس «دکتر فرشته‌خو» و دونس اسکوتوس با لقب «دکتر باریک‌بین» شناخته می‌شد. در جهان اسلام هم فیلسوفان برجسته چنین افتخاری را کسب می‌کردند. از بین این‌ها، هیچ‌کدام مناسب‌تر از عنوانِ «شیخ‌الرئیس» نبود. این لقبِ ابو‌علی ابن‌سینا (متوفی ۱۰۳۷ میلادی) بود، کسی که تمامِ مدرسی‌های قرونِ میانه او را به نامِ «اویسِنا» (Avicenna) می‌شناختند. ابن سینا یکی از معدود فلاسفه‌ای است که تبدیل به یکی از مراجعِ اساسیِ تاثیرگذاری در بسطِ فلسفه‌ای در فرهنگی کاملاً غریبه، یعنی تمدنِ غربی شده است. به‌محضِ ترجمۀ کارهای او به لاتین تبدیل به مرجع فکریِ فلسفۀ قرن سیزدهم اروپا شد و در فلسفه تنها ارسطو و در پزشکی تنها جالینوس از او پیشی گرفت. در جهان اسلام تأثیرِ ابن سینا حتی از این هم عظیم‌تر بود. آنجا ابن سینا عملاً به‌مثابۀ مرجعِ اصلیِ فلسفه جایگزین ارسطو شد و حتی واژۀ «مشائی» که در اصل به معنای «ارسطویی» بود، به «سینوی» تغییرِ معنا داد. منتقدان و ستایشگرانِ او موافق بودند که اندیشۀ او تقریباً معادلِ خودِ #فلسفه است.
🔹ابن سینا آگاهانه کوشید تا با نظم‌دهیِ دوباره و بازاندیشیِ فلسفۀ ارسطویی، جایگزینِ او شود و از او پیشی گیرد. به همین دلیل او، به خلافِ دیگرانی مانند فارابی و ابن رشد، شرحی بر ارسطو ننوشت، بلکه رساله‌های مستقل با حجم و پیچیدگیِ متفاوت آفرید. حتی در ارسطویی‌ترین خلاصه‌ای که در فلسفه نوشت، همانی که در ترجمۀ لاتینی از همه مشهورتر بود، هر جا که مناسب می‌دید از آموزه‌های ارسطویی فاصله می‌گرفت. این رساله همان کتاب شفا است؛ متنی چند جلدی که به همۀ حوزه‌های فلسفه، از جمله ریاضیات و فیزیک، پرداخته است. ابن سینا شروحِ دیگری از اندیشۀ خود نوشته است، مانند «نجات» و «اشارات و تنبیهات».
▫️ابن سینا ایده‌های خلاقانه و تاثیرگذاری در بسیاری از حوزه‌ها داشت. مثلاً نظام منطقی او، هرچند هنوز در چارچوبِ ارسطویی است، پیشنهادهای جدیدی در موضوعاتی نظیرِ وجهیت (مفاهیمِ امکان و ضرورت) و شروطِ صدقِ گزاره‌ها (مثلاً، این پرسش که آیا نهادِ گزاره باید همین الان وجود داشته باشد که گزاره صادق باشد یا خیر) ارائه کرد. تا عصرِ مدرن، کارهایی در منطق که در جهانِ اسلام، از غرب آفریقا تا هندِ اسلامی، نگاشته می‌شد، خلاقانه اما در چارچوب سینوی بودند؛ همان‌طور که منطقِ ابن سینا به شکلی خلاقانه در چارچوب ارسطویی بود. در موضوعی بسیار نزدیک به منطق، یعنی معرفت‌شناسی نیز ابن سینا به همین میزان انقلابی بود. ایدۀ بسیار بد فهمیده‌شدۀ او، حدس، قرار بود توضیح دهد که چگونه نوابغی مانند خود او قادر بودند استدلال‌های قیاسی بسازند. اما این مفهوم را نویسندگان بعدی در خدمت ایده‌های عرفانی قرار دادند. ویژگی دیگر اما کمتر مشهور معرفت‌شناسیِ سینوی، ذات‌گراییِ صریحِ اوست که بر مبنایِ آن درک ماهیت یک چیز متضمن دیدن همۀ ویژگی‌های ذاتی و برسازنده‌ای است که متعلق به ذات آن چیز است.
▪️این مسائل در سراسرِ فلسفۀ بعدی نزد مسلمین و حتی پیروان برخی از ادیان دیگر نیز رواج داشت. فیلسوفان قرون وسطایی یهودی درگیرِ ابن سینا بودند، هرچند به صورت غیر مستقیم، و همان‌طور که ذکر شد مدرسی‌های لاتین با اشتیاق تمام او را می‌خواندند و مداوماً به او ارجاع می‌دادند. این پرسش سینوی که آیا خدا اراده‌ای کاهش‌ناپذیر دارد، یکی از پرسش‌های مرکزی در عالم مسیحیت در قرون میانه شد و بعدا کسانی مانند دونس اسکوتوس و اوکام از اراده‌گرایی دفاع کردند. این پیشرفت‌ها، و پیشرفت‌های بعدی مانند استفاده از وجهیت در مابعدالطبیعۀ لایب‌نیتس، هرچند بازسازی مستقیم آرای ابن سینا نبود، اما او همیشه در پیش‌زمینه حضور داشت، حال چه به‌عنوان منبعی مستقیم یا در پسِ پشتِ مباحثات فلسفۀ اولیۀ مدرن.
🔺اما تمرکز پژوهش‌های فلسفی غربی صرفا بر شخصیت‌هایی از جهانِ اسلام بود که تأثیری بر تفکر قرون میانۀ لاتین و رنسانس داشتند. همین مسئله باعث به وجود آمدن این افسانه شد که انحطاط یا حتی زوالی در فلسفه در جهان اسلام وجود داشته است. در واقع اما انفجاری از فعالیت در جهان اسلام وجود داشته است. حال، با پژوهش‌هایی که بر افرادی همچون فخرالدین رازی انجام می‌گیرد که کارهای آن‌ها به اروپا نرسیده بود، حتی واضح‌تر می‌گردد که از قرن یازدهم به بعد، چه در جهان مسیحیت و چه در جهانِ اسلام، فلسفه تا حد زیادی نگارشِ پانوشت‌هایی به #ابن‌سینا بوده است.
🖊 پیتر آدامسون
📝ترجمه مهدی رعنایی
📌وبسایت ترجمان
(https://attach.fahares.com/T0YoVx1xClRpoAU19Ky/cg==)
🌿✍📚
@artperception
🔸این روزها فیلسوفان دیگر آن‌قدر برجسته نیستند که لقبی داشته باشند. لقب‌ها در قرون میانه رایج‌تر بود و هر فیلسوفی که سری در میان میان سرها درآورده بود لقبی داشت: بوناونتوره «دکتر ملکوتی»، آکویناس «دکتر فرشته‌خو» و دونس اسکوتوس با لقب «دکتر باریک‌بین» شناخته می‌شد. در جهان اسلام هم فیلسوفان برجسته چنین افتخاری را کسب می‌کردند. از بین این‌ها، هیچ‌کدام مناسب‌تر از عنوانِ «شیخ‌الرئیس» نبود. این لقبِ ابو‌علی ابن‌سینا (متوفی ۱۰۳۷ میلادی) بود، کسی که تمامِ مدرسی‌های قرونِ میانه او را به نامِ «اویسِنا» (Avicenna) می‌شناختند. ابن سینا یکی از معدود فلاسفه‌ای است که تبدیل به یکی از مراجعِ اساسیِ تاثیرگذاری در بسطِ فلسفه‌ای در فرهنگی کاملاً غریبه، یعنی تمدنِ غربی شده است. به‌محضِ ترجمۀ کارهای او به لاتین تبدیل به مرجع فکریِ فلسفۀ قرن سیزدهم اروپا شد و در فلسفه تنها ارسطو و در پزشکی تنها جالینوس از او پیشی گرفت. در جهان اسلام تأثیرِ ابن سینا حتی از این هم عظیم‌تر بود. آنجا ابن سینا عملاً به‌مثابۀ مرجعِ اصلیِ فلسفه جایگزین ارسطو شد و حتی واژۀ «مشائی» که در اصل به معنای «ارسطویی» بود، به «سینوی» تغییرِ معنا داد. منتقدان و ستایشگرانِ او موافق بودند که اندیشۀ او تقریباً معادلِ خودِ #فلسفه است.
🔹ابن سینا آگاهانه کوشید تا با نظم‌دهیِ دوباره و بازاندیشیِ فلسفۀ ارسطویی، جایگزینِ او شود و از او پیشی گیرد. به همین دلیل او، به خلافِ دیگرانی مانند فارابی و ابن رشد، شرحی بر ارسطو ننوشت، بلکه رساله‌های مستقل با حجم و پیچیدگیِ متفاوت آفرید. حتی در ارسطویی‌ترین خلاصه‌ای که در فلسفه نوشت، همانی که در ترجمۀ لاتینی از همه مشهورتر بود، هر جا که مناسب می‌دید از آموزه‌های ارسطویی فاصله می‌گرفت. این رساله همان کتاب شفا است؛ متنی چند جلدی که به همۀ حوزه‌های فلسفه، از جمله ریاضیات و فیزیک، پرداخته است. ابن سینا شروحِ دیگری از اندیشۀ خود نوشته است، مانند «نجات» و «اشارات و تنبیهات».
▫️ابن سینا ایده‌های خلاقانه و تاثیرگذاری در بسیاری از حوزه‌ها داشت. مثلاً نظام منطقی او، هرچند هنوز در چارچوبِ ارسطویی است، پیشنهادهای جدیدی در موضوعاتی نظیرِ وجهیت (مفاهیمِ امکان و ضرورت) و شروطِ صدقِ گزاره‌ها (مثلاً، این پرسش که آیا نهادِ گزاره باید همین الان وجود داشته باشد که گزاره صادق باشد یا خیر) ارائه کرد. تا عصرِ مدرن، کارهایی در منطق که در جهانِ اسلام، از غرب آفریقا تا هندِ اسلامی، نگاشته می‌شد، خلاقانه اما در چارچوب سینوی بودند؛ همان‌طور که منطقِ ابن سینا به شکلی خلاقانه در چارچوب ارسطویی بود. در موضوعی بسیار نزدیک به منطق، یعنی معرفت‌شناسی نیز ابن سینا به همین میزان انقلابی بود. ایدۀ بسیار بد فهمیده‌شدۀ او، حدس، قرار بود توضیح دهد که چگونه نوابغی مانند خود او قادر بودند استدلال‌های قیاسی بسازند. اما این مفهوم را نویسندگان بعدی در خدمت ایده‌های عرفانی قرار دادند. ویژگی دیگر اما کمتر مشهور معرفت‌شناسیِ سینوی، ذات‌گراییِ صریحِ اوست که بر مبنایِ آن درک ماهیت یک چیز متضمن دیدن همۀ ویژگی‌های ذاتی و برسازنده‌ای است که متعلق به ذات آن چیز است.
▪️این مسائل در سراسرِ فلسفۀ بعدی نزد مسلمین و حتی پیروان برخی از ادیان دیگر نیز رواج داشت. فیلسوفان قرون وسطایی یهودی درگیرِ ابن سینا بودند، هرچند به صورت غیر مستقیم، و همان‌طور که ذکر شد مدرسی‌های لاتین با اشتیاق تمام او را می‌خواندند و مداوماً به او ارجاع می‌دادند. این پرسش سینوی که آیا خدا اراده‌ای کاهش‌ناپذیر دارد، یکی از پرسش‌های مرکزی در عالم مسیحیت در قرون میانه شد و بعدا کسانی مانند دونس اسکوتوس و اوکام از اراده‌گرایی دفاع کردند. این پیشرفت‌ها، و پیشرفت‌های بعدی مانند استفاده از وجهیت در مابعدالطبیعۀ لایب‌نیتس، هرچند بازسازی مستقیم آرای ابن سینا نبود، اما او همیشه در پیش‌زمینه حضور داشت، حال چه به‌عنوان منبعی مستقیم یا در پسِ پشتِ مباحثات فلسفۀ اولیۀ مدرن.
🔺اما تمرکز پژوهش‌های فلسفی غربی صرفا بر شخصیت‌هایی از جهانِ اسلام بود که تأثیری بر تفکر قرون میانۀ لاتین و رنسانس داشتند. همین مسئله باعث به وجود آمدن این افسانه شد که انحطاط یا حتی زوالی در فلسفه در جهان اسلام وجود داشته است. در واقع اما انفجاری از فعالیت در جهان اسلام وجود داشته است. حال، با پژوهش‌هایی که بر افرادی همچون فخرالدین رازی انجام می‌گیرد که کارهای آن‌ها به اروپا نرسیده بود، حتی واضح‌تر می‌گردد که از قرن یازدهم به بعد، چه در جهان مسیحیت و چه در جهانِ اسلام، فلسفه تا حد زیادی نگارشِ پانوشت‌هایی به #ابن‌سینا بوده است.
🖊 پیتر آدامسون
📝ترجمه مهدی رعنایی
📌وبسایت ترجمان
(https://attach.fahares.com/T0YoVx1xClRpoAU19Ky/cg==)
🌿✍📚
@artperception
Comments
Be the first to add a comment
Log in to comment