دربارۀ «نمودن» و «گشتن» و «گردیدن»
بعضی از دستاندرکارانِ ویرایش و درستنویسی معتقدند بهکاربردن «گشتن» و «گردیدن» (و صورت سببی آن، «گردانیدن») بهجای «شدن» (و «کردن») و بهکاربردن «نمودن» بهجای «کردن» یکسره نادرست است. برای مثال، این جملهها غلط است:
ـ چرا مرا اینقدر اذیت مینمایی؟
ـ هوا کمکم تاریک گردید.
ـ سربازان از ادامۀ جنگ منصرف گشتند.
ـ کتاب را باز نمودم و خواندم.
ـ میزان پروتئین را بهتدریج کم گردانیدند.
این کسان در توضیح نادرستیِ این کاربردها میگویند «نمودن» بهمعنی «نشاندادن» و «بهنظرآمدن» است و «گشتن» و «گردیدن» معنی «چرخیدن» و «گردشکردن» میدهد؛ چنانکه از این مثالها پیدا است:
ـ ما هم میتوانیم در میان مردم، خودی بنماییم.
ـ چنین مینماید که هنوز در غفلتیم.
ـ زمین به دور خورشید میگردد.
ـ ماه در مدارش یک دور کامل گشت.
واقعیت این است که حکم یادشده دربارۀ نادرستی این کاربردها تا اندازهای صحت دارد؛ اما بیدقتیهایی به آن راه یافته که شایستۀ بازنگری است. اولاً این نادرستی به این دلیل نیست که «نمودن» فقط بهمعنی «نشاندادن» و «بهنظرآمدن»، و «گشتن» و «گردیدن» فقط بهمعنی «چرخیدن» و «گردشکردن» است. ثانیاً نادرستی و ناپسندی این واژهها در معنیهای ذکرشده همیشگی و مطلق نیست و استثناهایی دارد.
فعل «نمودن» از دیرباز بهوفور بهمعنی «کردن» به کار رفته است. همچنین نمونههای پرشماری از کاربرد «گشتن» و «گردیدن» بهجای «شدن» در متنهای کهن در دست است (نک: غلط ننویسیم، ابوالحسن نجفی، و۲، ص۲۲۵ و ۳۲۱تا۳۲۲ و ۳۲۴تا۳۲۵ و ۳۷۷ و ۳۹۵تا۳۹۷). بنابراین، این گمان که «نمودن» فقط معنی «نشاندادن» و «بهنظررسیدن» میدهد و «گشتن» و «گردیدن» فقط بهمعنی «چرخیدن» است، بهکلی باطل است و نمیتوان با تکیه بر این دلیل، چنین کاربردهایی را ناروا قلمداد کرد.
بااینهمه، از جنبهای دیگر میتوان به این فعلها نگریست و کاربردشان را تا حدودی ناپسند دانست. بهطور کلی، یکی از سنجههای مهم در معیارسازی زبان فارسی امروز، سادهنویسی و نزدیککردن زبان نوشتار به زبان گفتار بوده است؛ به این معنی که کوشیدهاند واژهها و ساختارهای پرتکلفی را که فقط در زبان نوشتار وجود داشته و بر زبان مردم جاری نمیشده، کمرنگ کنند یا از میان بردارند. برایناساس، نارواشمردن کاربردهای یادشده موجه است؛ زیرا در گفتار، «نمودن» را بهجای «کردن» و «گشتن» و «گردیدن» را بهجای «شدن» به کار نمیبریم و مثلاً نمیگوییم:
ـ چرا کار نمینمایی؟
ـ دیروز خیلی غمگین گشتم.
بهاینترتیب، با حذف این کاربردها از نوشتار میتوانیم لحن و بیان خود را تا حد زیادی به زبان طبیعی گفتاری نزدیک کنیم و اثرگذارتر بنویسیم.
اما این قاعدۀ کلی، استثنایی مهم نیز دارد که تقریباً هیچجا بهخوبی به آن نپرداختهاند و چندوچونش را نشکافتهاند. راست این است که در کنار سنجۀ پراهیمتِ «نزدیککردن نوشتار به گفتار»، ملاکی زیباییشناختی نیز بر نوشتار فارسی معاصر بیشوکم حاکم است و آن عبارت است از پرهیز از تکرار فعل. ازاینرو، معمولاً پسندیده نیست که دو یا چند فعل «کردن» یا «شدن» با فاصلۀ کم یا در یک جمله بیاید. درنتیجه، میتوانیم برای خودداری از چنین تکرارهایی، «نمودن» و «گشتن» و «گردیدن» را مجاز بشماریم؛ چنانکه در نوشتههای بعضی از استادان خوشقلم هم نمونههایی از این شیوه را میتوان جُست؛ مثلاً:
ـ عادت بر این جاری است که چون از اختراع گفتوگو میشود، ذهن به اشیایی متوجه میگردد که خارج از وجود انسان است. (پرویز ناتلخانلری، زبانشناسی و زبان فارسی، ص۱۵)
البته درخصوص این نوع تکرار هم باید به نکتۀ بسیار بااهمیتی توجه کنیم. مقصود از تکرار فعل در اینجا این است که فعلهای تکرارشده ازنظر زمان و شخص و شمار دقیقاً یکسان باشند. برای نمونه، جملۀ «مجبور شد دانشجو شود» مصداق این تکرار نیست؛ ولی این جمله چرا: «تا اینجا طبقهبندی مفاهیم تا حدودی معلوم شد و مزیت آن روشن شد.»
نمونههایی دیگر از کاربردِ مُجازِ «گشتن» و «گردیدن» و «نمودن» برای پرهیز از تکرار فعل:
ـ این اشکالات را باید بهسرعت شناسایی کرد و برطرف نمود.
ـ شخصی حقیقی یا حقوقی است که متعهد میشود بیمهگذار را هنگام حادثه یا وقوع خطرات احتمالی حمایت کند و زیان واردشده به او را جبران نماید.
ـ مشرقزمین به پیشوایی نیازمند بود که روحش بزرگتر از آن باشد که سرابهای تمدن مغربزمین را آب بپندازد یا در مقابل زرقوبرق آن خیره شود و نابینا گردد.
ـ در شهر ما مردی بود که قرض وی آنچنان فزونی یافت که ناگزیر شد از طلبکار پنهان شود و خانهنشین گردد.
ـ سؤالی که در اینجا فیلسوف اخلاق با آن مواجه میشود، خود به چالشی جدی بدل میگردد.
- محمد یوسفیشیرازی
@virevirayesh@molavi_asar_o_afkar@ferdosesokhan