دایرۀ سرخ


عباس ملکی

«روزی نماز ظهر را در حرم مطهر امام رضا علیه‌السلام خوانده بودم. از صحن که به سمت بست طبرسی پیچیدم چند نفر از دوستانم را دیدم که با هم در پیاده‌رو می‌رفتند. جلو رفتم و سلام کردم و جویا شدم که این وقت ظهر با هم کجا می‌روید؟ یکی از آنها گفت که ما را فلان کس به ناهار دعوت کرده و ما داریم به سمت خانه آن شخص می‌رویم. اتفاقاً آن شخص دوست من هم بود. در کنار آنها راه افتادم و گفتم برویم. آنها کمی مکث کردند و یکی از آنها به من گفت آقای حکیمی شاید مناسب نباشد شما تشریف بیاورید، آخر ایشان شما را که دعوت نکرده است. من هم گفتم ممکن است که او عقلش نرسیده باشد که من را دعوت کند، من که عقلم می‌رسد که باید بیایم و با هم رفتیم».
این داستان را با لهجۀ مشهدی می‌گفت و تکرار می‌کرد. در همۀ عمرش کاری را کرد که فکر می‌کرد درست است و همیشه دیگرانی بودند که فکر می‌کردند بهتر است او در آن کار دخالت نکند. من تعدادی از آنها را این جا بازگو می‌کنم:
اول، از ابتدای زندگی‌اش نظر به نوسازی روشهای انتقال معارف اسلامی داشت. کاری که دیگران فکر می‌کردند که فاصله گرفتن از سنت تاریخی علمای شیعه است. در سال‌های دهه ۱۳۵۰ در مؤسسه فرانکلین به عنوان ویراستار مشغول به کار شد. انتشارات فرانکلین یک سازمان آمریکایی بود که اتحادیه ناشران نیویورک آن را به سفارش وزارت خارجه آمریکا با هدف ترجمه و ترویج ادبیات آن کشور در کشورهای در حال توسعه تأسیس کرده بود. نمایندگی مؤسسه فرانکلین در تهران از این فراتر رفت و به مکانی برای آموزش ویرایش و روش‌های مدرن کتاب‌پردازی و نشر در ایران تبدیل شد. نویسندگان و دانش‌پژوهانی که با ادبیات اروپا و امریکا آشنا بودند و اتفاقاً چندین نفر هم با پیشینۀ مارکسیستی همچون نجف دریابندری و شاهرخ مسکوب جذب این سازمان شده بودند. حکیمی را دوستانش سرزنش می‌کردند که آخر چرا فرانکلین؟ جای تو در دارالتبلیغ اسلامی قم و یا حداکثر کانون نشر حقائق دینی مشهد است. می‌گفت که من عقلم می‌رسد که امروز برای نشر فرهنگ اسلامی چه باید کرد. باید به آن جایی رفت که در میان جوانان پایگاه دارد. مرحوم کریم کشاورز کتاب اسلام در ایران نوشتۀ مورخ شهیر اتحاد شوروی ایلیا پاولوویچ پطروشفسکی را ترجمه کرده و قرار بود توسط فرانکلین چاپ شود. کتابی که ریشه‌های نفوذ اسلام را در فلات ایران از روش مارکسیستی و بر اساس تحلیل طبقاتی عرضه می‌کرد. حکیمی می‌دانست که این روش تحقیق گویای تعامل ایرانیان با اندیشۀ اسلامی نیست. آنقدر تلاش کرد تا مدیران فرانکلین موافقت کردند که حکیمی نظرات خویش را به‌صورت «توضیحات» در پایان کتاب بیاورد. کاری در آن زمانه سخت و شاید در نگاه کسانی بیهوده، زیرا خودش می‌گفت که توضیحات آن کتاب به اندازۀ چند کتاب تألیفی از من وقت گرفت.
دوم، او معتقد بود که شناخت و جهان‌بینی اسلامی در آیات قرآنی، احادیث ائمه و سیرۀ زندگی آنان سرچشمه دارد و باید بین حقایق دینی که منشأ آن وحی است و دانش‌هایی که ساختة ذهن بشر است تفکیک قائل شد و این دو را با هم مخلوط نکرد. به همین جهت در کنار استادان سرآمد این مکتب فکری همچون آیت‌الله شیخ مجتبی قزوینی و آیت‌الله سید جعفر سیدان در کار بحث و محاجه با دیگر نحله‌های فکری بود. عنوانِ «مکتب تفکیک» در توصیف این نحلة فکری را نخستین بار او به کار بُرد.
سوم، سیزده سال در دفتر نشر فرهنگ اسلامی با حکیمی از نزدیک محشور بودم. کتابهای حکیمی در گذشته توسط ناشران مختلفی منتشر می‌شد. اما همگی از لحاظ کتاب‌سازی از یک روش و اسلوب خاص پیروی می‌کرد. کتابها بر روی جلدشان یک دایرۀ سرخ در بالا سمت چپ داشت و یک کادر با لبه‌های خمیده. حکیمی همانطور که در نوشتن متن کتاب و محتوای آن سخت‌گیر بود، در فرم، شکل، طراحی، فونت و اندازه و حتی قطع کتاب نیز دشوارپسند بود. او ابتدا کتابهایش از جمله مجموعۀ ارزشمند الحیاة را در مؤسسۀ اطلاعات حروف‌چینی می‌کرد و سپس برای چاپ به دفتر نشر می‌آورد. به‌تدریج متوجه شد که کادر جوان دفتر نشر فرهنگ اسلامی با استفاده از روشهای الکترونیکی کار حروف‌چینی را بهتر انجام می‌دهند. تا ده بار مطالب حروف‌چینی شده را غلط‌گیری می‌کرد و برخی اوقات مطلب و چینش آنها را زیباتر می‌نمود. مجید رهبانی در زمینۀ تولید کتاب در دفتر نشر به او کمک فراوان کرد. در همین زمان مؤلفانی ما داشتیم که مدعی بودند کتاب نیاز به ویرایش، فهرست‌نویسی، کتابشناسی و ارجاع به مطالب دیگران ندارد.




#فرهیختگان، صدای فرزانگان