✳️ فنون شاعری در کتاب « المعجم فی معاییر اشعار العجم »
❇️ بخش : دوم ( پایانی )
🔷 و باید که چون ابتداء شعری کند و آغاز نظمی نهد نخست نثر آن را پیش خاطر آرد و معانی آن بر صحیفه‌ی دل نگارد و الفاظی لایق آن معانی ترتیب دهد و وزنی موافق آن شعر اختیار کند. و از قوافی آنچه ممکن گردد و خاطر بدان مسامحت کند بر ورقی نویسد و هرچه از آن سهل و درست باشد و در آن وزن جای‌گیر و متمکن آید انتخاب کند و شایگان و معمول را بدان راه ندهد. و در نظم ابیات به سیاقت سخن و ترتیب معانی التفات ننماید تا جمله‌ی قصیده بر سبیل مُسوّده تعلیق زند و کیفَ ما اتّفق بگوید و بنویسد. و اگر اتفاق افتد که قافیتی در معنیی بکار برده باشد و به بیتی مشغول کرده بعد از آن معنیی بهتر روی نماید و بیتی از آن عذب‌تر دست دهد و آن قافیت در این بیت متمکن‌تر آید نقل کند. پس اگر به بیت اول حاجت باشد آن را قافیتی دیگر طلبد و اگرنه، ترک آن آرد. و چون ابیات بسیار شد و معانی تمام گشت جمله را مرةً بعدَ اُخری از سر اتفاق بازخواند و در نقد و تنقیح آن مبالغت نماید و میان ابیات تلفیق کند و هر یک را به موضع خویش باز برد و تقدیم و تاخیر از آن زایل گرداند تا معانی از یکدیگر گسسته نشود و ابیات بیگانه ننماید.
🔷و به همه وجوه توافق ابیات و مصاریع و تطابق الفاظ و معانی لازم متناسب نیاید و بدان سبب رونق شعر باطل گردد چنانکه شاعر گفته است:
در جام اوست چشمه‌ی حیوان از آن کزو
دین برقرار و قاعده‌ی ملک محکم است
🔷که مصراع اول لایق دوم نیست و این معنی در رباعیات بیشتر افتد که شاعر را معنیی خوش در خاطر آید و بیشتر چنان بود که آن را بیت آخر سازد، پس اولی بدان الحاق کند و در آن از تناسب لفظ و تجاوب معنی غافل باشد، چنانکه رضی نیشابوری گفته است:
هردم ز تو دل با دم سردی بودست
وز جام تو جرعه‌یی و مردی بودست
معذورم اگر دردسری دادم از آنک
آن درد سرم از سر دردی بودست
🔷که نخست بیت آخرین گفته است و آنگه بیت اوّل را بدان الحاق کرده و مصراع دوم از بیت اوّل لایق معنی بیت دوم نیفتاده است و عطف آن بر مصراع اوّل نیکو نیامده. و چنان که وزیر بونصر کندری گفته است:
بی آنکه به کس رسید زوری از ما
یا گشت پریشان دل موری از ما
ناگاه برآورد بدین رسوایی
شوریده سر زلف تو شوری از ما
☑️مقصود از این، بیت دوم بوده است و بیت اوّل، تمام شعر را بدان الحاق کرده است، لاجرم تناسبی مختل دارد به جهت آنکه شوری که از سر زلف یار خیزد مه نتیجه‌ی ظلمی و آزار دلی باشد الا آنکه مگر اندیشیده است که بی آنکه من دلی را پراکنده کردم سر زلف تو مرا پراکنده کرد. و این معنی در مغازلت و عشق بازی علتی رکیک است.
@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan
❇️ بخش : دوم ( پایانی )
🔷 و باید که چون ابتداء شعری کند و آغاز نظمی نهد نخست نثر آن را پیش خاطر آرد و معانی آن بر صحیفه‌ی دل نگارد و الفاظی لایق آن معانی ترتیب دهد و وزنی موافق آن شعر اختیار کند. و از قوافی آنچه ممکن گردد و خاطر بدان مسامحت کند بر ورقی نویسد و هرچه از آن سهل و درست باشد و در آن وزن جای‌گیر و متمکن آید انتخاب کند و شایگان و معمول را بدان راه ندهد. و در نظم ابیات به سیاقت سخن و ترتیب معانی التفات ننماید تا جمله‌ی قصیده بر سبیل مُسوّده تعلیق زند و کیفَ ما اتّفق بگوید و بنویسد. و اگر اتفاق افتد که قافیتی در معنیی بکار برده باشد و به بیتی مشغول کرده بعد از آن معنیی بهتر روی نماید و بیتی از آن عذب‌تر دست دهد و آن قافیت در این بیت متمکن‌تر آید نقل کند. پس اگر به بیت اول حاجت باشد آن را قافیتی دیگر طلبد و اگرنه، ترک آن آرد. و چون ابیات بسیار شد و معانی تمام گشت جمله را مرةً بعدَ اُخری از سر اتفاق بازخواند و در نقد و تنقیح آن مبالغت نماید و میان ابیات تلفیق کند و هر یک را به موضع خویش باز برد و تقدیم و تاخیر از آن زایل گرداند تا معانی از یکدیگر گسسته نشود و ابیات بیگانه ننماید.
🔷و به همه وجوه توافق ابیات و مصاریع و تطابق الفاظ و معانی لازم متناسب نیاید و بدان سبب رونق شعر باطل گردد چنانکه شاعر گفته است:
در جام اوست چشمه‌ی حیوان از آن کزو
دین برقرار و قاعده‌ی ملک محکم است
🔷که مصراع اول لایق دوم نیست و این معنی در رباعیات بیشتر افتد که شاعر را معنیی خوش در خاطر آید و بیشتر چنان بود که آن را بیت آخر سازد، پس اولی بدان الحاق کند و در آن از تناسب لفظ و تجاوب معنی غافل باشد، چنانکه رضی نیشابوری گفته است:
هردم ز تو دل با دم سردی بودست
وز جام تو جرعه‌یی و مردی بودست
معذورم اگر دردسری دادم از آنک
آن درد سرم از سر دردی بودست
🔷که نخست بیت آخرین گفته است و آنگه بیت اوّل را بدان الحاق کرده و مصراع دوم از بیت اوّل لایق معنی بیت دوم نیفتاده است و عطف آن بر مصراع اوّل نیکو نیامده. و چنان که وزیر بونصر کندری گفته است:
بی آنکه به کس رسید زوری از ما
یا گشت پریشان دل موری از ما
ناگاه برآورد بدین رسوایی
شوریده سر زلف تو شوری از ما
☑️مقصود از این، بیت دوم بوده است و بیت اوّل، تمام شعر را بدان الحاق کرده است، لاجرم تناسبی مختل دارد به جهت آنکه شوری که از سر زلف یار خیزد مه نتیجه‌ی ظلمی و آزار دلی باشد الا آنکه مگر اندیشیده است که بی آنکه من دلی را پراکنده کردم سر زلف تو مرا پراکنده کرد. و این معنی در مغازلت و عشق بازی علتی رکیک است.
@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan
Comments
Be the first to add a comment
Log in to comment