جامعه‌شناسان و سروش؛ از ایدئولوژی تا خرافات
احسان ابراهیمی
«فاهمه بدون شهود، خالی است، شهود بدون فاهمه کور» ( ایمانوئل کانت، نقد عقل محض)
هنگامی‌که عبدالکریم سروش در پانزدهمین سالگرد درگذشت علی شریعتی سخنرانی معروف «فربه تر از ایدئولوژی» را ایراد کرد و سپس آن را در قالب کتاب در سال ۷۵ منتشر ساخت، نقدهایی چند از سوی نوشریعتیستی‌ها بر این سخنرانی/کتاب مطرح شد. نقدهایی که بیشتر ناظر بر دو موضوع بود. یک اینکه ایدئولوژیزه کردن دین لزوماً امر مذمومی نیست و دو اینکه علی شریعتی در پی ایدئولوژی‌سازی از دین نبوده است.
رضا علیجانی در ذیل مطلبی با عنوان «کنکاشی بر نفرت از شریعتی» مروری بر نقد سروش و نقدها بر نقد وی داشته و خود نیز مستقلاً چند کتاب در این‌باره منتشر کرده است. وی در فرازی ازین مقاله مسئله را این‌گونه صورت‌بندی می‌کند:
«نقد سروش بر ایدئولوژی بسیار سیاست‌زده بود. ناقدان گسترده این رویکرد، سواد و اطلاع آکادمیک بیشتری داشتند تا موافقان آن. منتقدان بسیاری می‌گفتند سروش کلمه «ایدئولوژی» را − که در عرصه آکادمی یک کلمه خنثی است − با تقلیل و تحریف به کلمه‌ای منفی تبدیل کرده و ایدئولوژی را به مارکسیسم و فاشیسم فروکاسته است. در بسیاری کتاب‌های تحقیقی که در باره ایدئولوژی نوشته شده علاوه بر این دو لیبرالیسم و ناسیونالیسم و فمینیسم و حتی اندیشه سبز (حمایت از محیط زیست)، جهان سوم گرایی و… همگی ایدئولوژی خوانده شده‌اند. به قول بشلر (در کتاب ایدئولوژی چیست؟) همه انسانها دارای ایدئولوژی هستند (از جمله به خودش اشاره می‌کند که نود درصد کتابش در نقد ایدئولوژی است)، مهم این است که من به عنوان یک محقق بتوانم در تحقیقاتم تا حداکثر ممکن از ایدئولوژی‌ام فاصله بگیرم. این چالش تا آنجا بود که یک بار یکی از افراد متاثر از دکتر سروش (که البته بعدا مسیر دیگری را در پیش گرفت) به من می‌گفت بحث‌های سروش علیه ایدئولوژی بیشتر روضه‌خوانی است تا بحث علمی. اما همین بحث‌های به گمان من سیاست‌زده در شرایطی که فضای فکری و فرهنگی کشور مجال اندکی برای نقد وضعیت حاکم پیدا کرده بود گویی مجالی بود برای مخالفت با وضع موجود. مخالفت با حکومت مذهبی و جریان غالب در قالب و صورت بندی یک ایدئولوژی»
اما مراد سروش در آن بحث دو نکته روشن بود: یکی اینکه تبدیل دین به سلاح مبارزاتی، نوعی فروکاستن دین است و دین فربه‌تر از ایدئولوژیست و دیگر اینکه تبدیل دین به ایدئولوژی، طبقه رسمی و مفسران و متولیان رسمی دین را که ایدئولوگ‌هاب دینی یعنی روحانیت باشند ایجاب و ایجاد می‌کند. مغالطه نقد مخالفان سروش در این بود که جای مصداق و مفهوم را در کلام سروش مخلوط کردند و پنداشتند با اسم بردن از مصادیق دیگر ایدئولوژی، اصل منفی بودن برخورد و خوانش ایدئولوژیک را تطهیر می‌کنند؛ مانند کسی که با برشمردن تعداد زیادی دیکتاتور در تاریخ، حکم به تطهیر دیکتاتوری دهد و بگوید چون امر و زید هم دیکتاتور بودند پس دیکتاتوری فلان شخص هم درست است.
متن کامل در زیتون:
https://www.zeitoons.com/75983
احسان ابراهیمی
«فاهمه بدون شهود، خالی است، شهود بدون فاهمه کور» ( ایمانوئل کانت، نقد عقل محض)
هنگامی‌که عبدالکریم سروش در پانزدهمین سالگرد درگذشت علی شریعتی سخنرانی معروف «فربه تر از ایدئولوژی» را ایراد کرد و سپس آن را در قالب کتاب در سال ۷۵ منتشر ساخت، نقدهایی چند از سوی نوشریعتیستی‌ها بر این سخنرانی/کتاب مطرح شد. نقدهایی که بیشتر ناظر بر دو موضوع بود. یک اینکه ایدئولوژیزه کردن دین لزوماً امر مذمومی نیست و دو اینکه علی شریعتی در پی ایدئولوژی‌سازی از دین نبوده است.
رضا علیجانی در ذیل مطلبی با عنوان «کنکاشی بر نفرت از شریعتی» مروری بر نقد سروش و نقدها بر نقد وی داشته و خود نیز مستقلاً چند کتاب در این‌باره منتشر کرده است. وی در فرازی ازین مقاله مسئله را این‌گونه صورت‌بندی می‌کند:
«نقد سروش بر ایدئولوژی بسیار سیاست‌زده بود. ناقدان گسترده این رویکرد، سواد و اطلاع آکادمیک بیشتری داشتند تا موافقان آن. منتقدان بسیاری می‌گفتند سروش کلمه «ایدئولوژی» را − که در عرصه آکادمی یک کلمه خنثی است − با تقلیل و تحریف به کلمه‌ای منفی تبدیل کرده و ایدئولوژی را به مارکسیسم و فاشیسم فروکاسته است. در بسیاری کتاب‌های تحقیقی که در باره ایدئولوژی نوشته شده علاوه بر این دو لیبرالیسم و ناسیونالیسم و فمینیسم و حتی اندیشه سبز (حمایت از محیط زیست)، جهان سوم گرایی و… همگی ایدئولوژی خوانده شده‌اند. به قول بشلر (در کتاب ایدئولوژی چیست؟) همه انسانها دارای ایدئولوژی هستند (از جمله به خودش اشاره می‌کند که نود درصد کتابش در نقد ایدئولوژی است)، مهم این است که من به عنوان یک محقق بتوانم در تحقیقاتم تا حداکثر ممکن از ایدئولوژی‌ام فاصله بگیرم. این چالش تا آنجا بود که یک بار یکی از افراد متاثر از دکتر سروش (که البته بعدا مسیر دیگری را در پیش گرفت) به من می‌گفت بحث‌های سروش علیه ایدئولوژی بیشتر روضه‌خوانی است تا بحث علمی. اما همین بحث‌های به گمان من سیاست‌زده در شرایطی که فضای فکری و فرهنگی کشور مجال اندکی برای نقد وضعیت حاکم پیدا کرده بود گویی مجالی بود برای مخالفت با وضع موجود. مخالفت با حکومت مذهبی و جریان غالب در قالب و صورت بندی یک ایدئولوژی»
اما مراد سروش در آن بحث دو نکته روشن بود: یکی اینکه تبدیل دین به سلاح مبارزاتی، نوعی فروکاستن دین است و دین فربه‌تر از ایدئولوژیست و دیگر اینکه تبدیل دین به ایدئولوژی، طبقه رسمی و مفسران و متولیان رسمی دین را که ایدئولوگ‌هاب دینی یعنی روحانیت باشند ایجاب و ایجاد می‌کند. مغالطه نقد مخالفان سروش در این بود که جای مصداق و مفهوم را در کلام سروش مخلوط کردند و پنداشتند با اسم بردن از مصادیق دیگر ایدئولوژی، اصل منفی بودن برخورد و خوانش ایدئولوژیک را تطهیر می‌کنند؛ مانند کسی که با برشمردن تعداد زیادی دیکتاتور در تاریخ، حکم به تطهیر دیکتاتوری دهد و بگوید چون امر و زید هم دیکتاتور بودند پس دیکتاتوری فلان شخص هم درست است.
متن کامل در زیتون:
https://www.zeitoons.com/75983
Comments
Be the first to add a comment
Log in to comment