« خورد گاو نادان ز پهلوی خویش»
✳️ این کنایه / مثل مبتنی بر داستان گاو نادانی است که در مرغزار، آسوده می چرد و خود را فربه می کند و نمی داند که این پرواری به زبان اوست و سرانجام باعث می شود که سرش را ببرند و از گوشت او در میهمانی استفاده کنند.
✳️ این روایت اصل بودایی دارد و ظاهرا از هند به یونان رفته و از آنجا به ایران رسیده و به این صورت در شاهنامه و برخی متون دیگر بازتاب یافته است.
✳️ این کنایه به صورت « كالثور يضرب جنبة»، در امثال عربی نیز راه یافته است.
✳️ در ساخت این مصراع از پهلوی، هم به معنای از پهلو برآوردن و پرواری، است و هم به صورت اصطلاحی در معنی از نبل، از جانب، و درواقع به نوعی ایهام دارد و با توجه به شواهد کاربردِ« از پهلوی خود خوردن»، در شعر فارسی، به معنای« زیان دیدن از راهی که سود می نماید»، است. بر این اساس گرد افرید به سهراب طعنه می زند که به زور بازوی خود مناز زیرا همین قدرت که به ظاهر برای تو مایه برتری است موجب کشته شدنت خواهد شد.
✳️ منظور این است که به غرور این زور بازو به ایران تاختهای ولی پهلوانان ایران تو را می کشند.
✳️ همان گونه که گاو نادان از پهلو دادن و پرواری خود که به ظاهر خوب است ضربه می خورد و سر او را می برند. در این بیت سهراب هم قرینه و معادل کار نادان و زور بازوی او برابر «پهلوی» آن گاو است.
✳️ غیر از این معنا که در بیشتر شروح آمده و به نظر نگارنده گزارش درست مصراع است، پنج معنای متفاوت دیگر هم برای آن پیشنهاد شده است:
الف) در نبرد گاوها - که از سرگرمی های روستاییان بوده است .گار غالب با شاخ به پهلوی گاو مغلوب می زده و او را زخم دار می کرده است.
ب) گاو چون نادان است به جای خوردن علوفه، ذخيره چربی بدنش را مصرف می کند.
ج) در روستاهای ایران هنگام دوشیدن گاو گاهی حیوان شیر را در پستان خود نگه می دارد لذا شیردوش چند ضربه به پهلوی گاو می زند تا او شیر را رها کند. شاید ضربه خوردن گاو از پهلو، با این رسم مرتبط باشد.
د) گاو نادان فقط علوفۀ موجود در آخور را میبیند و می خورد و به آینده نمیاندیشد.
هـ) گاو بدعادت از پستان خود شیر میخورد و این باعث میشود بر گردن او چوب یا بر دهانش دهان بند بزنند.
#دکتر_سجاد_آیدنلو
@virastar1222@molavi_asar_o_afkar@ferdosesokhan