✳️ حس‌آمیزی و ارتباط آن با استعاره:

❇️ در کتاب موسیقی شعر چنین آمده است:
"بحث حس‌آمیزی را از استعاره جدا کردیم به خاطر اهمیتی که در شعر جدید به آن می‌دهند و عبارت است از توسّعاتی که در زبان از رهگذر آمیختن دو حس به یکدیگر ایجاد می‌شود. استعاره یا مجاز شکل عام این توسّعات است و شاخه معیّنی از این توسّعات که بر اساس آمیختن دو حس به وجود آید، حس‌آمیزی خوانده می‌شود. مثل آواز روشن و جیغ بنفش."

◀️ ایشان دامنه این امکان زبانی؛ یعنی در آمیختن حواس ظاهری را بسیار گسترده دانسته و این آمیختگی را منحصر به حواس ظاهری نمی‌کند ؛ بلکه حواس باطنی را نیز مطرح می‌نماید و باورمند است که گاهی امور انتزاعی نیز با یکی از امور مربوط به حواس ظاهری در می‌آمیزد و حس‌آمیزی ایجاد می‌کند.
بنابراین با این مقدمه باید گفت، بحث حس‌آمیزی موضوعی دراز دامن و با بسامد بسیار در شعر به‌ویژه شعر معاصر است و یکی از شگردهای تصویرسازی شاعرانه می‌باشد و از جهات مختلف نیز حائز اهمیت است:

۱. از حیث زبان باعث خلق ترکیبات نو و تازه می‌شود و از این طریق منجر به توسّع زبانی می‌گردد

۲. از حیث معنا باعث عینی شدن مفهوم و در نهایت فهم بهتر و راحت‌تر آن می‌شود.

۳. از حیث زیبایی‌شناسی نیز باعث خلق تصاویر شگفت و زیبا و بدیعی خواهد شد که شعر را به تصویرگری و نقاشی پیوند می‌زند.

✍اکنون برای روشنگری به ذکر چند نمونه می‌پردازیم:

🔸○صد تلخ شنیدم ز یکی رزق‌پرست
جرمم چه؟ همین که دادمش جام به دست

از یک منظر شاعر تلخ را که یکی از حواس ظاهری است به پدیده‌ای شنیداری تشبیه کرده و با حذف مشبه‌به از کلام،  یکی از ملائم آن را که شنیدن باشد آورده است که با استعاره قابل تطبیق است.

از منظری دیگر  تلخی را که مربوط به حس چشایی است با  شنیدن که مربوط به حس شنیداری در آمیخته است و یک تصویر بکری ساخته است؛ یعنی حس‌آمیزی.

🔸○شاعران گاهی از تلخی زندگی به طنز یاد کرده‌اند.

گویی زندگی به یک پدیده‌ای چشیدنی  تشبیه شده است که بتوان مزه آن را چشید ولی مشبه‌به آن را حذف کرده، لذا  با این نگاه باز استعاره‌ای را می‌توان در این واژه یافت. از منظری دیگر تلخی[مشبه‌به موجود] به معنی ناملایمات و فراز و نشیب‌ها[= مشبه محذوف] است که با حذف مشبه با استعاره روبرو خواهیم بود.

◀️ سرانجام باید گفت در این جمله نویسنده یک مفهوم انتزاعی مثل زندگی را با یکی از حواس ظاهری مربوط به حس چشایی درآمیخته است و تصویری زیبا خلق کرده؛ یعنی حس‌آمیزی.

🔸○سفر ادامه دارد/ و پیام عاشقانه‌ی کویرها به ابرها/ سلام جاودانه‌ی نسیم‌ها به تپه‌ها/ تواضع لطیف و نرم دره‌ها.
گویی تواضع و فروتنی به یک پدیده‌ی ملموسی تشبیه شده است که مشبه‌به آن محذوف است و این یعنی استعاره.
از دیگر سوی تواضع را که امری انتزاعی است با لطیف و نرم که باز نمود حس لامسه است، در آمیخته و به حس‌آمیزی رسیده که پدیده‌ای نیک درخور تصویرگری و نقاشی کلام است.

✍ بنابراین به درستی باید دریافت که هرجایی حس‌آمیزی قابل درک و دریافت باشد در آن بافت آثار استعاره و مجاز  را نیز می‌توان یافت، از این روست که دکتر شفیعی کدکنی این مبحث را به دلیل اهمیت و بسامد زیاد آن و ایجاد تصاویر نو و بدیع از مبحث استعاره جدا کرده است، و این به معنی  نفی کشف استعاره از آن‌ها نیست.

❇️ عبدالستار منصوری از گروه دبیران ادبیات کشور

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan