سعید گنجی‌زاده
بیهقی و مرز سخن
«کارِ دنیا بر قیاس نیاید و تدبیرِ مردمان گاه سود ندارد؛ که قضا چنان رود که خرد بدان راه نیابد.
اما مردِ عاقل را آن به، که در کار خویش کوتاهی نکند، چه داند که قضا به کدام‌سو رود؟ »
اول آبان را در بزرگداشت بیهقی “روز ملی نثر فارسی” نامیده‌اند. هرچند قلم در نثر، بر خلاف شعر که ساختار منظم و موزونی دارد، در بند وزن و قافیه گرفتار نیست، ولی همچنان مجبور به رعایت قوانین دستور زبان است.
بر اساس شواهد و مطالعات زیست‌شناسی، پیدایش گونه انسان خردمند به دویست تا سیصد هزار سال پیش در شرق و جنوب آفریقا می‌رسد. بر اساس مطالعات زبان‌شناسان، عمرِ زبان بیش از صدهزار سال است. از میان نظریات گوناگون در چگونگی شکل‌گیری زبان، نظر ترنس دیکان برایم جذاب است که معتقد است زبان در اطراف آتش و در دل شب پدید آمد! جایی که انسان‌ها وقت داشتند گپ بزنند و مسحور از رقص شعله‌ها تخیل را تجربه کنند و از خواب‌ها و اسطوره‌هایشان داستان‌سرایی کنند. انسان خاطره است و بدون خاطره، هویتی گرم نمی‌شود و بدون زبان، شعله خاطره خاموش می‌شود. پس زبان معماریِ یاد است.
انسان دوره‌گرد برای صدهزار سال سخن گفت، همیشه پخش مستقیم، آزاد و رها، همره نسیم، سوار بر موج دریا، با غرش تندر، در تنهایی غار. دستور زبانش طبیعت بود و نشانه‌های سجاوندی‌اش چشمهایش. در آن صدهزارسال فاصله‌ی میان صدا و نشانه، جهان تنها در حافظه‌ی انسان وجود داشت. در عوض نوشتار نیازمند نماد و ابزارِ ثبت بود. شاید آن نقاشی‌ها بر دیواره غارها نخستین تلاش انسان در این راه بود. کم‌کم تصویر به نشانه تبدیل شد و نشانه به حرف.
ده هزار سال پیش که یکجانشینی آغاز گشت و گروه‌های شکارچی-گردآورنده‌ی صدتایی، صدهزارتایی شد، دیگر پخش مستقیم امکان نداشت و کم‌کم نوشتن شد ضرورت. تمدن پیش از خط، بر شانه‌های نقالان، موبدان، شاعران و پیران بود که نقش حافظه جمعی قوم را بازی می‌کردند. حافظه‌هایی قوی و مقدس با واژه‌هایی زنده، گرم، تازه و در دسترس. ولی نوشتن زندانی کردن واژه بود و پرنده‌ی سخن را در قفس انداختن. سالها زمان برد تا در کالبد واژه‌ی زندانی در گل و سنگ و چرم و پاپیروس زبان بدن و تونالیته دمیده شود. هرچند در سه‌گانه‌ی پندار نیک، کردار نیک و گفتار نیک جای نوشتار خالیست ولی امروز میدانیم که نوشتار تنها عکس بیروحی از گفتار نیست و در خود درجاتی از پندار و کردار هم دارد.
پنج هزار سال پیش مردمانی در ساحل هلیل‌رود تمدن جیرفت را بنا نهادند و بر اساس شواهد موجود نخستین گروهی بودند که زبان نوشتاری غیر تصویری و بر اساس حروف الفبا داشتند. کتیبه‌های سومری و لوح حمورابی در هزاره‌های بعدی نوشته شدند. نبشته‌های گنج‌نامه در سه زبان بیش از ۲۵۰۰ سال قدمت دارند و به زمان داریوش بزرگ و وزیرش اوتانس می‌رسد. اوتانس راهی را بنیاد نهاد که با اردوان دبیر در زمان اشکانیان و بزرگمهر در زمان ساسانیان ادامه یافت و سرانجام به بیهقی رسید. بزرگمهر در سال ۵۵۵ درگذشت. بیهقی در سال ۹۹۵ متولد شد. در این فاصله ایران و زبان ایرانی روزهای سختی را پشت سر گذاشتند. پس از مرگ یزدگرد در ۶۵۵ و اشغال ایران، عربها نوشتن به فارسی پهلوی (میانه) را حرام اعلام کردند. در قرن هشتم کماکان فارسی همچنان زبان گفتار مردم بود. در ضمن جنبش فارسی دَری در خراسان و فرارودان در حال شکل‌گیری بود. در سنگ‌نوشته‌های خراسان و سیستان گاه در کنار نوشتهٔ عربی، واژه‌ها یا جمله‌های فارسی دیده می‌شود، مانند:«این گور از مردی است نیک‌کردار و راستی‌پیشه» که نخستین نشانه از نثر گفتاری فارسی پس از اسلام است.
قرن نهم پارسی نوشتن شدت گرفت. خوارزمی که در سال ۸۵۰ درگذشت یک کلمه هم فارسی ننوشت ولی رودکی در انتهای همان قرن کل دیوان اشعارش را به فارسی نگاشت. در قرن دهم، در شعر دقیقی و فردوسی راه رودکی را ادامه دادند. در دربار سامانی و آل‌بویه، ابوالفضل بلعمی و ابوسهل زوزنی آغازگر نثر رسمی (دیوانی) بودند. در دوران غزنوی، ابوالقاسم سرخسی در نثر سرآمد روزگار بود و شاگردش بیهقی را در زمانی که بیست سال بیشتر نداشت به دربار غزنویان آورد.
نمونه های نثر فارسی دری پیش از بیهقی همچون ترجمه تفسیر طبری و تاریخ بلعمی (ترجمه تاریخ طبری) ساده و مستقیم و تا حدودی وابسته به ترجمه بود، توصیف و تشبیه کمتر دیده می‌شد و به نوعی فاقد آهنگ درونی بیان اندیشه در قالب کلمات بود.
تفسیر طبری در سال ۹۶۱ به‌دست گروهی از دبیران خراسانی، با بودجه دربار سامانی از عربی به فارسی برگردانده شد. ترجمه ساده و روان بود: «خداوند آسمان‌ها و زمین آفرید و هر چیزی را به اندازه کرد.»
بیهقی و مرز سخن
«کارِ دنیا بر قیاس نیاید و تدبیرِ مردمان گاه سود ندارد؛ که قضا چنان رود که خرد بدان راه نیابد.
اما مردِ عاقل را آن به، که در کار خویش کوتاهی نکند، چه داند که قضا به کدام‌سو رود؟ »
اول آبان را در بزرگداشت بیهقی “روز ملی نثر فارسی” نامیده‌اند. هرچند قلم در نثر، بر خلاف شعر که ساختار منظم و موزونی دارد، در بند وزن و قافیه گرفتار نیست، ولی همچنان مجبور به رعایت قوانین دستور زبان است.
بر اساس شواهد و مطالعات زیست‌شناسی، پیدایش گونه انسان خردمند به دویست تا سیصد هزار سال پیش در شرق و جنوب آفریقا می‌رسد. بر اساس مطالعات زبان‌شناسان، عمرِ زبان بیش از صدهزار سال است. از میان نظریات گوناگون در چگونگی شکل‌گیری زبان، نظر ترنس دیکان برایم جذاب است که معتقد است زبان در اطراف آتش و در دل شب پدید آمد! جایی که انسان‌ها وقت داشتند گپ بزنند و مسحور از رقص شعله‌ها تخیل را تجربه کنند و از خواب‌ها و اسطوره‌هایشان داستان‌سرایی کنند. انسان خاطره است و بدون خاطره، هویتی گرم نمی‌شود و بدون زبان، شعله خاطره خاموش می‌شود. پس زبان معماریِ یاد است.
انسان دوره‌گرد برای صدهزار سال سخن گفت، همیشه پخش مستقیم، آزاد و رها، همره نسیم، سوار بر موج دریا، با غرش تندر، در تنهایی غار. دستور زبانش طبیعت بود و نشانه‌های سجاوندی‌اش چشمهایش. در آن صدهزارسال فاصله‌ی میان صدا و نشانه، جهان تنها در حافظه‌ی انسان وجود داشت. در عوض نوشتار نیازمند نماد و ابزارِ ثبت بود. شاید آن نقاشی‌ها بر دیواره غارها نخستین تلاش انسان در این راه بود. کم‌کم تصویر به نشانه تبدیل شد و نشانه به حرف.
ده هزار سال پیش که یکجانشینی آغاز گشت و گروه‌های شکارچی-گردآورنده‌ی صدتایی، صدهزارتایی شد، دیگر پخش مستقیم امکان نداشت و کم‌کم نوشتن شد ضرورت. تمدن پیش از خط، بر شانه‌های نقالان، موبدان، شاعران و پیران بود که نقش حافظه جمعی قوم را بازی می‌کردند. حافظه‌هایی قوی و مقدس با واژه‌هایی زنده، گرم، تازه و در دسترس. ولی نوشتن زندانی کردن واژه بود و پرنده‌ی سخن را در قفس انداختن. سالها زمان برد تا در کالبد واژه‌ی زندانی در گل و سنگ و چرم و پاپیروس زبان بدن و تونالیته دمیده شود. هرچند در سه‌گانه‌ی پندار نیک، کردار نیک و گفتار نیک جای نوشتار خالیست ولی امروز میدانیم که نوشتار تنها عکس بیروحی از گفتار نیست و در خود درجاتی از پندار و کردار هم دارد.
پنج هزار سال پیش مردمانی در ساحل هلیل‌رود تمدن جیرفت را بنا نهادند و بر اساس شواهد موجود نخستین گروهی بودند که زبان نوشتاری غیر تصویری و بر اساس حروف الفبا داشتند. کتیبه‌های سومری و لوح حمورابی در هزاره‌های بعدی نوشته شدند. نبشته‌های گنج‌نامه در سه زبان بیش از ۲۵۰۰ سال قدمت دارند و به زمان داریوش بزرگ و وزیرش اوتانس می‌رسد. اوتانس راهی را بنیاد نهاد که با اردوان دبیر در زمان اشکانیان و بزرگمهر در زمان ساسانیان ادامه یافت و سرانجام به بیهقی رسید. بزرگمهر در سال ۵۵۵ درگذشت. بیهقی در سال ۹۹۵ متولد شد. در این فاصله ایران و زبان ایرانی روزهای سختی را پشت سر گذاشتند. پس از مرگ یزدگرد در ۶۵۵ و اشغال ایران، عربها نوشتن به فارسی پهلوی (میانه) را حرام اعلام کردند. در قرن هشتم کماکان فارسی همچنان زبان گفتار مردم بود. در ضمن جنبش فارسی دَری در خراسان و فرارودان در حال شکل‌گیری بود. در سنگ‌نوشته‌های خراسان و سیستان گاه در کنار نوشتهٔ عربی، واژه‌ها یا جمله‌های فارسی دیده می‌شود، مانند:«این گور از مردی است نیک‌کردار و راستی‌پیشه» که نخستین نشانه از نثر گفتاری فارسی پس از اسلام است.
قرن نهم پارسی نوشتن شدت گرفت. خوارزمی که در سال ۸۵۰ درگذشت یک کلمه هم فارسی ننوشت ولی رودکی در انتهای همان قرن کل دیوان اشعارش را به فارسی نگاشت. در قرن دهم، در شعر دقیقی و فردوسی راه رودکی را ادامه دادند. در دربار سامانی و آل‌بویه، ابوالفضل بلعمی و ابوسهل زوزنی آغازگر نثر رسمی (دیوانی) بودند. در دوران غزنوی، ابوالقاسم سرخسی در نثر سرآمد روزگار بود و شاگردش بیهقی را در زمانی که بیست سال بیشتر نداشت به دربار غزنویان آورد.
نمونه های نثر فارسی دری پیش از بیهقی همچون ترجمه تفسیر طبری و تاریخ بلعمی (ترجمه تاریخ طبری) ساده و مستقیم و تا حدودی وابسته به ترجمه بود، توصیف و تشبیه کمتر دیده می‌شد و به نوعی فاقد آهنگ درونی بیان اندیشه در قالب کلمات بود.
تفسیر طبری در سال ۹۶۱ به‌دست گروهی از دبیران خراسانی، با بودجه دربار سامانی از عربی به فارسی برگردانده شد. ترجمه ساده و روان بود: «خداوند آسمان‌ها و زمین آفرید و هر چیزی را به اندازه کرد.»
Comments
Be the first to add a comment
Log in to comment