افشای داده های جنگ؛ چرا جنگنده های قدیمی ایران با اینکه قاتل هستند اما زمین گیر شدند ؟

#رضا_شیبانی

با آتش بس موقتی در منطقه، اکنون زمان تحلیل دقیق تر عملکرد نیروی هوایی ایران (نهاجا) است. برخلاف تصور عموم که صرفاً بر روی "نسل سوم"، قدیمی و فرسوده بودن جنگنده های ایرانی تاکید دارند، داده‌های میدانی تصویر دیگری را نشان می‌دهند.

1. طوفان سوخوها در روز اول؛ مورد عریفجان (کویت)

در ساعات آغازین جنگ، تاکتیک ایران برخلاف کلیشه‌ها صرفاً موشکی و پهپادی نبود. در عملیاتی برق آسا، چندین فروند سوخو-24 (Su-24 Fencer) نیروی هوایی ارتش با پرواز پنهان در ارتفاع پایین (ترِنس رایدینگ) وارد حریم کویت شدند.

هدف مورد نظر پایگاه عریفجان (Camp Arifjan) در جنوب کویت بود؛ پایگاهی که به عنوان مرکز لجستیک نیروهای آمریکایی عمل می‌کرد. بر اساس گزارش‌های موجود و تأیید شده حتی توسط خود پنتاگون، در جریان این حملات موفق و نقطه‌زن، حداقل ۶ سرباز آمریکایی کشته و ده‌ها نفر زخمی شدند . آسیب های بسیار سنگینی به لجستیک آمریکایی و پدافند مستقر وارد شد و این پایگاه تا روزهای پایانی جنگ دفاع موثر خود را در برابر موشک ها و پهپادهای ایرانی از دست داد.

این عملیات نشان داد که علی‌رغم تحریم‌ها، بمب‌های هدایت شونده و غلاف‌های هدفگیری پیشرفته نصب شده بر روی این پرنده‌های کهنسال، توانایی "تغییر وضعیت" و کشندگی در میدان نبرد را دارند.

2. فاجعه العدید (قطر)؛ رهگیری و شهادت خلبانان

اما جنگ، برای نهاجا روی دیگر سکه نیز داشت. در تاریخ ۲ مارس ۲۰۲۶، دو فروند دیگر از همین سوخو-۲۴ها مأموریت یافتند تا به پایگاه هوایی العدید (Al Udeid) در قطر حمله کنند؛ پایگاهی که میزبان حدود ۱۰ هزار نظامی آمریکایی و مرکز اصلی استقرار سنتکام است .

اطلاعات منتشر شده نشان می‌دهد که این جنگنده‌ها با خلبانانی بی نهایت شجاع و ماهر در حال پروازی شگفت انگیز در ارتفاع تنها ۲۴ متری از سطح دریا بودند (کمتر از ارتفاع یک ساختمان ۸ طبقه) تا از گشت رادارهای پاتریوت فرار کنند. اما با نزدیک شدن به هدف و فاصله تنها ۲ دقیقه‌ای، توسط جنگنده‌های F-15QA (صاعقه) نیروی هوایی قطر رهگیری شدند .
ایران با قطر در حال جنگ نبود و هدف جنگنده های ایرانی نیز مشخص بود.خلبانان ایرانی به هشدارهای خلبانان قطری پاسخ دوستانه داده و خواستار عدم مداخله آنان می شوند، اما با شلیک ناجوانمردانه قطری ها هر دو فروند سوخو-۲۴ سرنگون شده و متأسفانه هر چهار خلبان ایرانی به شهادت می رسند. نکته ای که باید پرونده ای جداگانه برای انتقام از خیانت قطری ها باشد. با این حال این واقعه نشان داد که استفاده از همین جنگنده های ارتقا یافته و موثربرای ایران در برتری هوایی رقبا و تسلیح آنان به جنگنده های بسیار پیشرفته تر تا چه حد مرگبار است.

3. آنالیز فنی: جنگنده‌های ایرانی "بد" نیستند!
اما استفاده گسترده از آن ها با امکانات موجود خطرناک است.

واقعیت تلخ و شیرین درباره تجهیزات ایرانی این است که خود جنگنده‌ها مشکل اصلی نیستند. سوخو-۲۴ یک پلتفرم تهاجمی سنگین با قابلیت حمل ۸ تن مهمات، سرعت ۱.۶ ماخ و برد عملیاتی بالاست . هنوز روسیه از این بمب افکن استفاده می کند. اما این پرنده در برابر دشمنانی که رهگیرهای فوق پیشرفته غربی دارند، در مخاطره قرار می گیرد. سال ها پیش یک فروند از همین جنگنده ها در سوریه توسط یک اف ۱۶ ترکیه سرنگون شد.

نکته مهم آویونیک و تجهیزات دیگر یک نیروی هوایی از قبیل جنگ الکترونیک و جنگنده های اسکورت کننده است:
ایران ثابت کرده که قادر به نصب غلاف‌های هدفگیری لیزری پیشرفته و بمب‌های دورایستا روی همین شاسی‌های قدیمی است که مشکلی از نظر بمباران دقیق و کشنده ندارند (همانند عملیات عریفجان). اگر چه خود هواپیما نسل سوم است، اما موشک‌های نصب شده روی آنها تهدیدی جدی محسوب می‌شوند.
اما مشکل اصلی در فناوری کلی نیروی هوایی کشور در برابر نیروی هوایی امریکا و متحرانش است: اینجاست که بحث پاتریوت و برتری هوایی جنگنده های آمریکایی پیش می اید.

سوال این بود: چرا از این جنگنده‌ها بیشتر استفاده نشد؟
پاسخ ساده است: بقا (Survivability) .

ایران سلاح‌های دورایستای بدون سرنشین دارد. امروز میدان نبرد متعلق به موشک‌های بالستیک نقطه زن (مثل خرمشهر-۴ و فتاح و ...) و پهپادهای انتحاری (شاهد-۱۳۶ و آرش ) است. این تسلیحات خطر جانی برای خلبان ندارند و تولید انبوه آنها ارزان است .
۲. تله اقتصادی (Cost Trap): سامانه پاتریوت با موشک‌های چند میلیون دلاری برای مقابله با موشک‌های کروز و هواپیماها بهینه شده است. اما در برابر پهپاد ۲۰ هزار دلاری و به شدت خلاقانه ایران، شلیک یک موشک ۳ میلیون دلاری پاتریوت عملاً ورشکستگی اقتصادی است .