🔴کلاه «گشاد» قوام بر سر شوروی: داستان کیش و مات شدن استالین، حکومت خودمختار آذربایجان و تجزیه طلبان
۷۵ سال قبل در چنین روزی حکومت خودمختار آذربایجان به رهبری «جعفر پیشه وری» و با حمایت «شوروی» در ۲۱ آذر ۱۳۲۴ تاسیس شد پایتخت این حکومت در شهر «تبریز» بود. این حکومت درست یکسال بعد در سالروز تاسیس خود در (۲۱ آذر) با ورود ارتش ایران که با استقبال گسترده مردم اذربایجان مواجه شد، سرنگون گردید.
پس از پایان جنگ دوم جهانی «ژورف استالین» حاضر به تخلیه مناطق شمالی ایران از قوای شوروی نشده٬ و در پی کسب امتیازهای اقتصادی و سیاسی در ایران بود٬ چون به زیرکی متوجه وجود منابع نفتی زیادی در شمال ایران شده بود. سرانجام در جلسه وزرای امور خارجه سه کشور شوروی، انگلیس و آمریکا در ۲۵ آذر ۱۳۲۴ در مسکو، تصویب و تأکید شده بود که قوای شوروی بایستی تا ۱۱ اسفند ۱۳۲۴ خاک ایران را ترک کند ولی نه تنها علائمی دال بر اجرای این توافق دیده نمی‌شد بلکه حمایت و همراهی اتحاد شوروی از فرقه آذربایجان و کمک به خود مختاری آن مزید بر علت شده بود. در تاریخ ۲۹ دی ماه ۱۳۲۴ شکوائیه ایران در سازمان ملل توسط «حسین علاء» نماینده ایران تقدیم دبیرکل شد ولی پس از بررسی طی قطعنامه‌ای پیشنهاد شد که طرفین (ایران و شوروی) با مذاکره مستقیم مشکل را حل نمایند.
در چنین شرایطی محمدرضا شاه پهلوی، احمد قوام را در ۲۹ بهمن ۱۳۲۴ به نخست وزیری منصوب کرد. احمد قوام ۱۷ روز در مسکو با مقامات شوروی مذاکره کرد ولی نتیجه‌ای نداشت و قوای شوروی علاوه بر شاهرود و سمنان تا گرمسار و قزوین و کرج پیشروی کرده بود. قوام در جریان سفر به مسکو متوجه یک نکته مهم شد و آن طمع استالین نسبت به نفت شمال ایران بود. قوام با زیرکی به آنها وعده داد که در ازای خروج نیروهای ارتش سرخ از آذربایجان، او امتیاز نفت شمال را برای شوروی خواهد گرفت. پژوهشگران بر سر این که اولتیماتوم و فشار «آمریکا» و سازمان ملل متحد بر تصمیم استالین برای خروج از ایران بیشتر تأثیر داشت یا سیاست ورزی هوشمندانه قوام اختلاف نظر دارند. با این حال به نظر می‌رسید که غرب علیرغم همه فشارهایش به شوروی برای خروج از ایران، هرگز به خاطر ایران وارد جنگ با شوروی نمی‌شد. شوروی که عرصه را تنگ یافت، بهتر دید که دست کم یک امتیاز اقتصادی مهم از ایران بگیرد؛ ولی قوام چنین بهانه آورد که اکنون در ایران مجلس وجود ندارد و بدون مجلس نمی‌توان امتیازی به خارجی‌ها داد. از این رو استالین را ترغیب کرد که فوراً از ایران خارج شوند تا او انتخابات مجلس را برگزار کند و به او تضمین داد که اکثریت مجلس آینده نیروهای وفادار به دولت قوام خواهند بود و امتیاز نفت شمال را به شوروی خواهند داد.
قرارداد بین قوام (نخست وزیر ایران) و سادچیکف (سفیر شوروی) در ۱۵ فروردین ۱۳۲۵ در تهران مورد موافقت طرفین قرار گرفت. این قرارداد سه ماده داشت:
۱ - در صورت پیش نیامدن اتفاقی غیر مترقبه، قوای شوروی تا شش هفته بعد تمام ایران را تخلیه خواهند کرد.
۲ - دولت ایران و شوروی موافقت کردند که شرکت نفت مختلط ایجاد کنند که عواید آن پنجاه پنجاه باشد.
۳ - قضیه آذربایجان چون مسئله‌ای داخلی است مربوط به خود ایران می‌شود که خود آن را به "نحو دوستانه" حل کند.
____
مفاد قرارداد نهایی میان ایران و اتحاد جماهیر شوروی:
نتیجه قرارداد، ماده اول: استالین طبق قرارداد ارتش خود را بطور کامل از ایران خارج نمود.
نتیجه ماده دوم: بعد از افتتاح دوره پانزدهم مجلس، قوام سیاست چرخش ماهرانه خود را اجرا کرد و طی نطق مفصلی در مجلس از این طرح و تبعات آن در آذربایجان انتقاد کرد و طرح مربوط به ایجاد شرکت نفت مختلط ایران-شوروی ملغی شد.
نتیجه ماده سوم: پس از عقب نشینی و خروج ارتش شوروی ، محمدرضا پهلوی و رزم‌آرا (رئیس ستاد ارتش) مقدمات پیشروی نظامی به این استانها را فراهم کرده و قوام را در این مورد مجبور به همکاری کردند.
قوام بعداً تأکید کرد که مخالف این حرکت نظامی بوده و ترجیح می‌داده مسئله از راه گفتگو حل شود. در هر صورت ارتش ایران وارد آذربایجان شد و حکومت خودمختار آذربایجان با حمایت و استقبال چشم گیر مردم اذربایجان از ارتش ایران بسرعت سرنگون شد و رهبران آن هم به شوروی فرار کردند.
دولت شوروی به دولت ایران شکایت نمود ولی عملاً ارتش شوروی خاک ایران را ترک کرده بودند و دستور لشکر کشی به آذربایجان هم ظاهراً از طرف قوام صادر شده بود؛ بدین ترتیب شوروی کاملاً بازی را به ایران باخت.
پی نوشت ها:
۱_«حکومت خودمختار آذربایجان» مورد نظر «جعفر پیشه وری» شامل شهرهای تبریز، ارومیه، اردبیل، زنجان، خوی و... می شد.
۲_لقب احمد قوام در دوره قاجار «قوام السلطنه» بود و بعدها محمدرضا شاه پهلوی به خاطر این عمل به او لقب «حضرت اشرف» را داد.
۲_ماجرای تشکیل و نابودی این جمهوری مشهور به «بحران ایران» ، یکی از دلایل آغاز جنگ سرد بود.
@renaissancetranslate
۷۵ سال قبل در چنین روزی حکومت خودمختار آذربایجان به رهبری «جعفر پیشه وری» و با حمایت «شوروی» در ۲۱ آذر ۱۳۲۴ تاسیس شد پایتخت این حکومت در شهر «تبریز» بود. این حکومت درست یکسال بعد در سالروز تاسیس خود در (۲۱ آذر) با ورود ارتش ایران که با استقبال گسترده مردم اذربایجان مواجه شد، سرنگون گردید.
پس از پایان جنگ دوم جهانی «ژورف استالین» حاضر به تخلیه مناطق شمالی ایران از قوای شوروی نشده٬ و در پی کسب امتیازهای اقتصادی و سیاسی در ایران بود٬ چون به زیرکی متوجه وجود منابع نفتی زیادی در شمال ایران شده بود. سرانجام در جلسه وزرای امور خارجه سه کشور شوروی، انگلیس و آمریکا در ۲۵ آذر ۱۳۲۴ در مسکو، تصویب و تأکید شده بود که قوای شوروی بایستی تا ۱۱ اسفند ۱۳۲۴ خاک ایران را ترک کند ولی نه تنها علائمی دال بر اجرای این توافق دیده نمی‌شد بلکه حمایت و همراهی اتحاد شوروی از فرقه آذربایجان و کمک به خود مختاری آن مزید بر علت شده بود. در تاریخ ۲۹ دی ماه ۱۳۲۴ شکوائیه ایران در سازمان ملل توسط «حسین علاء» نماینده ایران تقدیم دبیرکل شد ولی پس از بررسی طی قطعنامه‌ای پیشنهاد شد که طرفین (ایران و شوروی) با مذاکره مستقیم مشکل را حل نمایند.
در چنین شرایطی محمدرضا شاه پهلوی، احمد قوام را در ۲۹ بهمن ۱۳۲۴ به نخست وزیری منصوب کرد. احمد قوام ۱۷ روز در مسکو با مقامات شوروی مذاکره کرد ولی نتیجه‌ای نداشت و قوای شوروی علاوه بر شاهرود و سمنان تا گرمسار و قزوین و کرج پیشروی کرده بود. قوام در جریان سفر به مسکو متوجه یک نکته مهم شد و آن طمع استالین نسبت به نفت شمال ایران بود. قوام با زیرکی به آنها وعده داد که در ازای خروج نیروهای ارتش سرخ از آذربایجان، او امتیاز نفت شمال را برای شوروی خواهد گرفت. پژوهشگران بر سر این که اولتیماتوم و فشار «آمریکا» و سازمان ملل متحد بر تصمیم استالین برای خروج از ایران بیشتر تأثیر داشت یا سیاست ورزی هوشمندانه قوام اختلاف نظر دارند. با این حال به نظر می‌رسید که غرب علیرغم همه فشارهایش به شوروی برای خروج از ایران، هرگز به خاطر ایران وارد جنگ با شوروی نمی‌شد. شوروی که عرصه را تنگ یافت، بهتر دید که دست کم یک امتیاز اقتصادی مهم از ایران بگیرد؛ ولی قوام چنین بهانه آورد که اکنون در ایران مجلس وجود ندارد و بدون مجلس نمی‌توان امتیازی به خارجی‌ها داد. از این رو استالین را ترغیب کرد که فوراً از ایران خارج شوند تا او انتخابات مجلس را برگزار کند و به او تضمین داد که اکثریت مجلس آینده نیروهای وفادار به دولت قوام خواهند بود و امتیاز نفت شمال را به شوروی خواهند داد.
قرارداد بین قوام (نخست وزیر ایران) و سادچیکف (سفیر شوروی) در ۱۵ فروردین ۱۳۲۵ در تهران مورد موافقت طرفین قرار گرفت. این قرارداد سه ماده داشت:
۱ - در صورت پیش نیامدن اتفاقی غیر مترقبه، قوای شوروی تا شش هفته بعد تمام ایران را تخلیه خواهند کرد.
۲ - دولت ایران و شوروی موافقت کردند که شرکت نفت مختلط ایجاد کنند که عواید آن پنجاه پنجاه باشد.
۳ - قضیه آذربایجان چون مسئله‌ای داخلی است مربوط به خود ایران می‌شود که خود آن را به "نحو دوستانه" حل کند.
____
مفاد قرارداد نهایی میان ایران و اتحاد جماهیر شوروی:
نتیجه قرارداد، ماده اول: استالین طبق قرارداد ارتش خود را بطور کامل از ایران خارج نمود.
نتیجه ماده دوم: بعد از افتتاح دوره پانزدهم مجلس، قوام سیاست چرخش ماهرانه خود را اجرا کرد و طی نطق مفصلی در مجلس از این طرح و تبعات آن در آذربایجان انتقاد کرد و طرح مربوط به ایجاد شرکت نفت مختلط ایران-شوروی ملغی شد.
نتیجه ماده سوم: پس از عقب نشینی و خروج ارتش شوروی ، محمدرضا پهلوی و رزم‌آرا (رئیس ستاد ارتش) مقدمات پیشروی نظامی به این استانها را فراهم کرده و قوام را در این مورد مجبور به همکاری کردند.
قوام بعداً تأکید کرد که مخالف این حرکت نظامی بوده و ترجیح می‌داده مسئله از راه گفتگو حل شود. در هر صورت ارتش ایران وارد آذربایجان شد و حکومت خودمختار آذربایجان با حمایت و استقبال چشم گیر مردم اذربایجان از ارتش ایران بسرعت سرنگون شد و رهبران آن هم به شوروی فرار کردند.
دولت شوروی به دولت ایران شکایت نمود ولی عملاً ارتش شوروی خاک ایران را ترک کرده بودند و دستور لشکر کشی به آذربایجان هم ظاهراً از طرف قوام صادر شده بود؛ بدین ترتیب شوروی کاملاً بازی را به ایران باخت.
پی نوشت ها:
۱_«حکومت خودمختار آذربایجان» مورد نظر «جعفر پیشه وری» شامل شهرهای تبریز، ارومیه، اردبیل، زنجان، خوی و... می شد.
۲_لقب احمد قوام در دوره قاجار «قوام السلطنه» بود و بعدها محمدرضا شاه پهلوی به خاطر این عمل به او لقب «حضرت اشرف» را داد.
۲_ماجرای تشکیل و نابودی این جمهوری مشهور به «بحران ایران» ، یکی از دلایل آغاز جنگ سرد بود.
@renaissancetranslate
2 comments
ᴍɪᴛʀᴀ
عالی بود
1
رضی‌الدین طبیب
🌷 سپاس
Log in to comment