سلسله نوشتارهای تاریخ جنسیت
مردانگی ایرانی- مردانگی اروپایی
✍️ فریما دستیار، دانشجوی کارشناسی ارشد تاریخ ایران دوره اسلامی دانشگاه تهران
(بخش اول)


✅یکی از مهم‌ترین راه‌های بشر برای تعریف خود در شناخت دیگری بوده است. این دیگری می‌تواند در بستر‌های متعدد هویت اجتماعی تعریف شود تا خود را به تعریفی جامع و دقیق از خویشتن برساند. یکی از این دیگری‌ها که مردانگی ایرانی در دورهٔ قاجار به تدریج باید با او رو به رو می‌شد، جنس مخالف یعنی زن بود. مطابق با نظریه‌های تاریخ جنسیت، امر جنسی به طور کلی می‌تواند یک هویت اجتماعی تلقی شود.جامعه‌شناسان در تلاشند تا دریابند که هویت‌های مذکر چگونه برساخته می‌شوند و نقش‌هایی که به صورت اجتماعی تجویز می‌شوند چه تأثیری بر رفتار مردان دارند. {آنتونی گیدنز، جامعه‌شناسی، ۱۳۸۶، نشر نی،۱۷۳}.

✅در اینجا لازم است تا کمی بیشتر در این‌باره توضیح دهیم. طرحواره‌ها شناختی ذخیره شده در حافظه‌اند که به بازنمایی‌های انتزاعی رویدادها، اشیا و روابط در دنیای واقعی می‌پردازند. {فرزانه غنیمی، طرحواره ظریف تبعیض جنسی، ۱۳۸۲، دانشگاه فردوسی مشهد، ج ۱، ۳۹۱} یکی از مهم‌ترین طرحواره‌های بررسی شده، طرحوارهٔ جنسیتی است که مطالعه دربارهٔ آن به عرضهٔ نظریهٔ طرحوارهٔ جنسیت منجر شده است. این نظریه را ساندرا بم در چهارچوب نظریات مربوط به هویت جنسیتی ارائه داده است. هویت جنسیتی زمانی شکل می‌گیرد که خودمان معنا و تصویری از خود می سازیم که در بردارندهٔ مفاهیم زنانگی و مردانگی هستند و جنسیت به بخشی از «خودپنداره‌ی» آن‌ها تبدیل می‌گردد. {علی یعقوبی، نظریه های مردانگی، 1393، نشر پژواک، ۴۵}.

✅نظریهٔ طرحواره‌ی جنسیتی زن بودن را با رفتارهای خاص (گل‌آرایی)، نقش‌های خاص (خانه‌داری)،مشاغل خاص (آموزگارمدرسهٔ ابتدایی) و صفات خاص (پرورش دهندگی) ارتباط دارد. مرد بودن، از طرف دیگر، با مجموعهٔ رفتارهای متفاوتی (بازی فوتبال)، نقش‌ها (پدر)، مشاغل (مهندسی)، و صفات (پرخاشگری) توأم است. وجود طرحواره‌های جنسیتی شکل‌گیری کلیشه‌سازی جنسیتی را افزایش می‌دهد. کلیشه‌های جنسیتی باورها و نگرش‌هایی دربارهٔ جنسیت مردانگی و زنانگی است. یک پیامد از دیدگاه اینچنینی نسبت به جنسیت این است که زنان و مردان را اغلب به مثابهٔ مجرمینی نشان می‌دهد که به یکدیگر ستم کرده و از هم سو‌ء استفاده کرده و یا در مقابل دیگری از هم دفاع می‌کنند. {خدیجه سفیری، جامعه شناسی جنسیت، ۱۳۸۸، جامعه شناسان، ۲۳}.

✅در اینجا باید مروری داشته باشیم بر اینکه اساساً جامعه‌پذیری جنسیتی چیست و چگونه تعریف می‌شود؟ جامعه پذیری به فرآیندی اطلاق می‌شود که افراد از طریق آن، صفات و ويژگی‌های جنسیتی شده را گرفته و خود را درک می‌کنند؛ به علاوه مردم از طریق جامعه‌پذیری یاد می‌گیرند که جامعهٔ آن‌ها از زنان یا مردان چه انتظاراتی دارد؛ حتی اگر انتظارات کامل تشخیص داده نشود، مردم در می‌یابند که تا چه اندازه‌ای در قبال آن‌ها پاسخگو خواهند بود. یعنی اساساً در مورد اینکه آیا «به نحو شایسته‌ای» مرد یا زن بوده‌اند، آزموده خواهند شد. {همان، ۴۵} مرد و زن شایسته در دوران قاجار چگونه بودند؟ آن‌ها این شایستگی را چگونه به نمایش می‌گذاشتند و چگونه توسط جامعه پذیرفته یا رد می‌شدند؟
@kherad_jensi

📌 ادامه متن 👇