لارنس و ادبیات؛
وقتی نویسنده به جای اثر به انسان می‌نگرد



اهمیت دی. اچ. لارنس بر کسی پوشیده نیست. او نه‌تنها یکی از مهم‌ترین رمان‌نویسان تاریخ ادبیات است، بلکه متفکری جدی و صاحب‌نظر بود که
دامنه‌ی نوشته‌هایش بسیار فراتر از داستان و رمان می‌رفت. لارنس درباره‌ی ادبیات،
جامعه، تاریخ، سیاست، اخلاق، مذهب، روابط انسانی و نسبت انسان با جهان پیرامونش
بسیار نوشت. بسیاری از این نوشته‌ها در کنار رمان‌ها و داستان‌هایش، تصویری کامل‌تر
از جهان فکری او به دست می‌دهند.
مطالعاتی بر ادبیات کلاسیک آمریکا از مهم‌ترین آثار لارنس در زمینه‌ی ادبیات و جامعه است؛ کتابی که حدود یک قرن پس از انتشار، برای نخستین بار به فارسی برگردانده می‌شود. لارنس در این کتاب سراغ نویسندگان آمریکایی می‌رود، اما مسئله‌ی اصلی او فقط ادبیات
آمریکا یا بررسی چند نویسنده و اثر نیست. فرانکلین، کوپر، پو، هاثورن، ملویل،
ویتمن و دیگران برای او هر کدام راهی هستند برای رسیدن به چیزی بزرگ‌تر: شناخت
انسانی که در آمریکا شکل گرفته است؛ انسانی که در نسبت با سرزمین، تاریخ، طبیعت، مذهب، پول، اخلاق، قدرت و میل، شخصیت خاص خود را ساخته است.
لارنس به ادبیات مانند یک منتقد دانشگاهی معمولی نگاه نمی‌کند. چندان علاقه‌ای ندارد که درباره‌ی ساختمان اثر، تکنیک روایت یا جایگاه
تاریخی یک نویسنده به شیوه‌ی متعارف بحث کند. آنچه برایش اهمیت دارد این است که پشت یک کتاب، چه نوع انسانی ایستاده است؛ این انسان از چه چیزی گریخته، به چه چیزی وابسته است، از چه چیزی می‌ترسد و چه چیزی را در اعماق وجود خود طلب می‌کند.
به همین دلیل، نقد ادبی لارنس گاهی بیشتر شبیه روان‌شناسی یک ملت است تا بررسی ادبی یک کتاب.
او در نخستین مقاله‌ی کتاب، «روح مکان»، از رابطه‌ی میان سرزمین و ادبیات آغاز می‌کند. برای لارنس، ادبیات در خلأ ساخته نمی‌شود. هر مکان، انسان‌های خاص خود را پرورش می‌دهد و انسان‌ها نیز در مواجهه با جغرافیا، تاریخ، طبیعت، سنت، اقتصاد و مناسبات اجتماعی، نوع خاصی از حساسیت و تخیل را پیدا می‌کنند. بنابراین اگر بخواهیم ادبیات یک سرزمین را بشناسیم، باید به انسانی نگاه
کنیم که آن ادبیات را پدید آورده است.
اما این نگاه یک قدم دیگر هم جلو می‌رود: ادبیات فقط محصول جامعه نیست؛ می‌تواند آشکارکننده‌ی بیماری‌های پنهان آن جامعه نیز باشد.
لارنس از نویسنده نمی‌پرسد فقط «چه نوشته‌ای؟»؛ پرسش عمیق‌تر او این است: «تو چه کسی هستی که این را نوشته‌ای؟»
همین پرسش است که نقدهای او را گاه خشن، شخصی، متناقض و حتی بی‌رحمانه می‌کند. لارنس در برابر نویسندگان آمریکایی قرار می‌گیرد تا از خلال آن‌ها درباره‌ی آزادی، فردیت، قدرت، طبیعت، مذهب، پول، میل جنسی، عشق و مهم‌تر
از همه درباره‌ی شکل زندگی انسان مدرن حرف بزند.
در نگاه او، مسئله‌ی آزادی نیز صرفاً آزادی سیاسی یا حقوقی نیست. انسان ممکن است از نظر قانونی آزاد باشد و در عین حال از درون برده‌ی
عادت، پول، ترس، سنت، اخلاق قراردادی یا میل دیگران باشد. آزادی واقعی، در اندیشه‌ی لارنس، زمانی آغاز می‌شود که انسان بتواند با آن بخش عمیق و زنده‌ی وجود خود تماس برقرار کند؛ همان چیزی که در بسیاری از نوشته‌هایش به شکل‌های مختلف به آن بازمی‌گردد.
از همین‌جاست که می‌توان فهمید چرا لارنس در زندگی و آثارش بارها با مسئله‌ی زن، ازدواج، خانواده و روابط جنسی درگیر می‌شود. مسئله‌ی او فقط این نیست که زن چه حقوقی دارد؛ پرسش بنیادی‌ترش این است که زن چگونه انسانی است که زندگی می‌کند؟ و آیا تغییر یک قانون، بدون تغییر
انسانی که قرار است درون آن قانون زندگی کند، می‌تواند تغییر پایداری ایجاد کند؟
این نکته برای فهم لارنس اهمیت زیادی دارد. او به تغییر بیرونی بی‌اعتقاد نیست؛ اما به تغییر بیرونیِ بدون دگرگونی درونی بدگمان است. قانون می‌تواند شکل مناسبات را تغییر دهد، اما اگر انسان‌ها همچنان با همان ترس‌ها، عادت‌ها، وابستگی‌ها و باورهای پیشین زندگی کنند، تغییر قانونی ممکن است بسیار شکننده باشد.
از این منظر، ادبیات برای لارنس یکی از ابزارهای دگرگونی انسان است. رمان می‌تواند کاری انجام دهد که قانون، شعار یا اعلامیه به‌تنهایی قادر به انجام آن نیست: انسان را با زندگی دیگری روبه‌رو کند؛ با امکان دیگری برای زیستن. خواننده برای لحظاتی وارد ذهن، تن، ترس، میل و شکست انسانی دیگر می‌شود و از خلال تجربه‌ی او، امکان‌های ناشناخته‌ی زندگی خودش را می‌بیند.
شاید به همین دلیل است که لارنس با ادبیات همچون موضوعی زنده برخورد می‌کند. برای او کتاب چیزی نیست که فقط درباره‌اش داوری کنیم؛